మందస్మిత శతకంలోని 24వ శ్లోకము. ప్రతిపదార్థ భావ విశేషాల వివరణము. బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి.

జైశ్రీరామ్.

మందస్మిత  శతకంలోని 24వ శ్లోకము.  

ప్రతిపదార్థ భావ విశేషాల వివరణము ... తాడేపల్లి పతంజలి.

మూకపంచశతిలోని అమృతతుల్యమైన 500శ్లోకాలలో, శ్రీ కంచి పరమాచార్య స్వామివారు ఎంపిక చేసిన 31 ముఖ్య శ్లోకాలలో ( మూక సారములో 22వ శ్లోకము,) ఒకదాని దానిప్రతిపదార్థం,  తాత్పర్యంమరియు విశేష వివరణలు  06 -08 -2026

‘మూకసారము’లోని 22వ శ్లోకము మూకపంచశతి - మందస్మిత  శతకంలోని 24వ శ్లోకము.

శ్లోకము

కర్పూరైరమృతాంశుభిర్జనని! తే కాన్తైశ్చ చన్ద్రాతపై-

ర్ముక్తాహారగుణైర్మృణాలవలయైర్ముగ్ధస్మితశ్రీరియమ్।

శ్రీకాఞ్చీపురనాయికే! సమతయా సంస్తూయతే సజ్జనై-

స్తత్తాదృఙ్మమ తాపశాన్తివిధయే కిం దేవి! మన్దాయతే॥

ప్రతిపదార్థము

శ్రీకాఞ్చీపురనాయికే! = ఓ శ్రీకాంచీపురమునకు అధిదేవతవైన కామాక్షీ అమ్మవారా!

జనని! = జగన్మాతా!

దేవి! = ప్రకాశించు స్వభావము గల పరాశక్తీ!

తే = నీ యొక్క,

ఇయమ్ = ఈ,

ముగ్ధస్మితశ్రీః = అందమైన, అమాయకమైన చిఱునవ్వు యొక్క కాంతి/శోభ,

కర్పూరైః = కర్పూరములతోను,

అమృతాంశుభిః = శీతల కిరణాలు గల చంద్రులతోను,

కాన్తైః = మనోహరమైన,

చన్ద్రాతపైః చ = వెన్నెలలతోను,

ముక్తాహారగుణైః = ముత్యాల దండలతోను,

మృణాలవలయైః = తామరతూండ్లతో చేసిన కడియములతోను,

సజ్జనైః = సత్పురుషులచేత (జ్ఞానులచేత),

సమతయా = సమానమైనదిగా (తుల్యమైనదిగా),

సంస్తూయతే = కొనియాడబడుచున్నది.

తత్ = అటువంటి,

తాదృక్ = సాటిలేని శీతలత్వము గల నీ చిఱునవ్వు శోభ,

మమ = నా యొక్క,

తాపశాన్తివిధయే = (సంసార) తాపములను తొలగించి శాంతిని కలిగించే విషయంలో,

కిమ్ = ఏ కారణము చేత,

మన్దాయతే = ఆలస్యము/సోమరితనము చూపుచున్నది?

తాత్పర్యము

కాంచీపురేశ్వరియైన ఓ జగన్మాతా! కామాక్షీ దేవీ! నీ మందహాసము (చిఱునవ్వు) యొక్క కాంతి కర్పూరము, పూర్ణ చంద్రుడు, చల్లని వెన్నెల, ముత్యాల హారములు, తామరతూండ్ల కడియములతో సమానమైన శీతలత్వము కలిగినదని సజ్జనులు ఎల్లప్పుడూ కీర్తిస్తుంటారు. అటువంటి మహా మహిమాన్వితమైన నీ చిఱునవ్వు శోభ, నా మానసిక, శారీరక తాపములను (దుఃఖములను) నివారించే విషయంలో ఎందుకు ఆలస్యము చేస్తోందో నాకు బోధపడటం లేదు!

విశేష వివరణ

శీతలోపచారములు & ఉపమాలంకారము:

భారతీయ సాంప్రదాయంలో శరీరాన్ని లేదా మనస్సును చల్లబరిచేందుకు కర్పూరము పూసుకోవడం, వెన్నెలలో గడపడం, ముత్యాల హారాలు ధరించడం, తామరతూండ్లను ధరించడం వంటివి శీతలోపచారాలుగా చెబుతారు. కవి కామాక్షీ అమ్మవారి చిఱునవ్వును ఈ అన్ని శీతల వస్తువులతో సమానమైనదని సజ్జనులు (జ్ఞానులు) స్తుతిస్తున్నారనడం ద్వారా ఇక్కడ సుందరమైన ఉపమాలంకారము స్ఫురిస్తోంది.

కవి వ్యాజస్తుతి / ఆర్తి:

జ్ఞానులైన సజ్జనులు చెప్పే మాట ఏనాడూ అసత్యం కాజాలదు. నీ చిఱునవ్వు అంతటి చల్లదనము, ప్రశాంతతను ఇవ్వగలిగినప్పుడు, నా తాపములను శమింపజేయడంలో ఎందుకు ప్రశాంతంగా, ఆలస్యంగా వ్యవహరిస్తోంది? అని కవి అమ్మవారిని నిష్కాపట్యంతో ప్రశ్నిస్తున్నారు.

'ముగ్ధ' శబ్ద స్వారస్యము:

ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి చిఱునవ్వును "ముగ్ధస్మితశ్రీః" అని వర్ణించారు. 'ముగ్ధ' అనగా అమాయకత్వము లేదా భోళాతనము. అమాయకులైనవారు ఏ పనినైనా వెంటనే చేయక కొంత ఆలస్యంగా గ్రహించి స్పందిస్తుంటారు (మందగిస్తారు). కాబట్టి, అమ్మవారి చిఱునవ్వులోని అమాయకత్వము (ముగ్ధత్వము) వలనే నా తాప నివారణలో కూడా ఈ చిన్నపాటి ఆలస్యము జరుగుతోందేమోనని కవి చాలా మధురమైన భావనతో అమ్మవారి చిఱునవ్వు యొక్క అమాయకత్వాన్ని కొనియాడారు.

ఇట్లు

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి.

పతంజలి మహోదయులకు ధన్యవాదములు.

ఈ శ్లోకమునకు నా తెలుగు అనువాద పద్యము.

తే.గీ.II  కప్పురపుపొడి, యమృతమ్ము, కమ్మనైన

వెన్నెలయు, ముత్తెములపేరు, బిసమటంచు

నీదు మందస్మితంబును నేర్పుమీర

చెప్పుదురిలను కామాక్షి! గొప్పవారు.

జైహింద్.

Print this post