జైశ్రీరామ్.
కొప్పరపు కవుల కుశలవ కావ్య పద్య సేవ 24.10. 2026
చిత్తముపెద్దదై విమల శేముషి కిన్నిలయంబునై సుధీ
సత్తమ గణ్యమై ప్రభుత జానుఁగ బూనఁగ నర్హుఁ జేయ సం
సత్తతి నగ్రపీఠమతి మండనుఁ డౌటను బాల్యమందునన్
బెత్తన మబ్బెనాతనికిఁ బెద్దలు పిన్నలు మెచ్చు రీతులన్ 75
పదవిభాగము
చిత్తము — పెద్దది — ఐ — విమల — శేముషికిన్ — నిలయంబున్ — ఐ — సుధీ — సత్తమ — గణ్యము — ఐ — ప్రభుతన్ — జానుఁగన్ — పూనఁగన్ — అర్హున్ — చేయన్ — సంసత్తతిన్ — అగ్రపీఠ — మతి — మండనుఁడు — ఔటను — బాల్యమందునన్ — పెత్తనము — అబ్బెన్ — ఆతనికిన్ — పెద్దలు — పిన్నలు — మెచ్చు — రీతులన్.
అవతారిక
సత్రగృహ నిర్మాణంతో నిత్యాన్నసంతర్పణలు సాగిస్తూ, కరవు కాటకాలలో ప్రజల ఆర్తిని తీర్చి కీర్తిగడించిన లక్ష్మయ్య చౌదరి గారి స్వభావ సిద్ధమైన వ్యక్తిత్వాన్ని, సహజ ప్రతిభను కవులు వర్ణిస్తున్నారు. వయస్సులో పిన్నవాడైనప్పటికీ—విశాలమైన హృదయం, స్వచ్ఛమైన ప్రజ్ఞాపాటవాలు, విద్వత్సభలను సైతం ఆకట్టుకునే బుద్ధిబలం ఉండటం చేత, సమాజంలో పెద్దలు-పిన్నలు అందరూ ముక్తకంఠంతో ఆమోదించేలా ఆయనకు చిన్నవయసులోనే నాయకత్వ బాధ్యతలు ఎలా వరించాయో కొప్పరపు కవులు ఈ పద్యంలో ప్రతిపాదిస్తున్నారు.
ప్రతిపదార్థం
చిత్తము = ఆయన అంతరంగము (హృదయము); పెద్దది ఐ = స్వార్థం లేనిదై, లోకహితాన్ని కాంక్షించేంత విశాలమైనదై; విమల = దోషరహితమైన, స్వచ్ఛమైన; శేముషికిన్ = ప్రజ్ఞకు, సూక్ష్మబుద్ధికి; నిలయంబున్ ఐ = ఆవాస స్థానమై; సుధీ సత్తమ = పండితులలో, విద్వాంసులలో శ్రేష్ఠులైన వారి చేత; గణ్యము ఐ = లెక్కింపదగినదై (మన్ననలు పొందినదై); ప్రభుతన్ = నాయకత్వ అధికారమును, పాలనా పగ్గములను; జానుఁగన్ = ఒప్పిదముగా, న్యాయబద్ధముగా; పూనఁగన్ = వహించుటకు; అర్హున్ చేయన్ = సర్వవిధాలా యోగ్యునిగా తీర్చిదిద్దగా; సంసత్ తతిన్ = పండిత, ప్రజా సభల సమూహముల యందు; అగ్రపీఠ = అగ్రతాంబూలాన్ని, ప్రధాన స్థానాన్ని; మతి = తన మేధాసంపత్తి చేత; మండనుఁడు = అలంకరించువాడు; ఔటను = అయినందువల్ల; పెద్దలు = వయోవృద్ధులు, జ్ఞానవృద్ధులు; పిన్నలు = సామాన్య జనులు, యువకులు; మెచ్చు రీతులన్ = కొనియాడి సమ్మతించే విధముగా; ఆతనికిన్ = ఆ లక్ష్మయ్య గారికి; బాల్యమందునన్ = చిరుప్రాయములోనే (యౌవనారంభంలోనే); పెత్తనము అబ్బెన్ = అధిపత్యము, పరిపాలనా ధర్మ నిర్వహణాధికారము లభించెను.
తాత్పర్యము
ఆయన హృదయం లోకమంత విశాలమైనది. ఆయన బుద్ధి నిర్మలమైన, నిశితమైన విజ్ఞానానికి నిలయమైనది. పండితశ్రేష్ఠులు సైతం కొనియాడే అంతటి మేధావిలాసం ఆయనది. ఆ సద్గుణ సంపత్తి ఆయనను పరిపాలనాధికారాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి సర్వసమర్థునిగా నిలిపింది. పెద్ద పెద్ద సభలలో తన సూక్ష్మబుద్ధి చేత అగ్రస్థానాన్ని అధిష్ఠించి శోభిల్లే వ్యక్తిత్వం ఆయనది. అందుచేతనే, వయసులో ఇంకా పిన్నవాడై ఉండగానే—సమాజంలోని పెద్దలు, పిన్నలు అందరూ ముక్తకంఠంతో హర్షించేలా ఆ లక్ష్మయ్య గారికి యావత్ ప్రాంతపు నాయకత్వపు పెత్తనం (అధికార బాధ్యతలు) సహజంగానే దక్కింది.
విశేషాలు
1. జ్ఞానవృద్ధతత్వము: సంస్కృత సుభాషితాలలో ప్రసిద్ధ ప్రమాణం ఉంది:
"న తేన వృద్ధో భవతి యేనాస్య పలితం శిరః |
యో వై యువా౽ప్యధీయానస్తం దేవాః స్థవిరం విదుః ॥"
తల నెరసినంత మాత్రాన వృద్ధుడు కాలేడు; ప్రాయంలో పిన్నవాడైనా ఉత్తమ జ్ఞానం, ప్రజ్ఞ కలవారినే దేవతలు సైతం పెద్దగా పరిగణిస్తారు)
కొప్పరపు కవులు "బాల్యమందునన్ బెత్తనమబ్బెన్" అని పేర్కొనడం వెనుక గల సమర్థన ఇదే. ఆయన చిత్తం పెద్దది కావడం, బుద్ధి విమలమైనది కావడం వల్ల వయోభేదం లేకుండా అందరూ ఆయన నాయకత్వాన్ని ఆమోదించారు.
2. తేజసాం హి న వయః సమీక్ష్యతే ॥" (రఘువంశం 11-1)
విశ్వామిత్ర మహర్షి (కౌశికుడు) తన యజ్ఞ సంరక్షణార్థం దశరథ మహారాజు వద్దకు వచ్చి, ఇంకా మీసాలు కూడా రాని పసిప్రాయంలో, జుట్టు ముంగురులు (కాకపక్షములు) చెదిరిపోని చిరుబాలుడైన శ్రీరామచంద్రుని సహాయం కోరిన సందర్భమిది.
దశరథుడు "నా రాముడు ఇంకా పసివాడు కదా" అని సంకోచించగా, లోకహితం తెలిసిన మహర్షి రాముని అపార తేజస్సును విశ్వసించాడు. ఎందుకంటే — "తేజసాం హి న వయః సమీక్ష్యతే" (అసాధారణమైన తేజస్సు, ప్రజ్ఞా పరాక్రమాలు కలవారి విషయంలో వారి వయస్సు చిన్నదా పెద్దదా అని ఎవరునూ లెక్కించరు).
3. కొప్పరపు కవుల పద్య పాదంతో పరిపూర్ణ సమన్వయం
"సంసత్తతి నగ్రపీఠమతి మండనుఁ డౌటను బాల్యమందునన్
బెత్తన మబ్బె నాతనికిఁ బెద్దలు పిన్నలు మెచ్చు రీతులన్" (సాధ్వీ మాహాత్మ్యము – 75)
కాళిదాసు రాముని బాల్య తేజస్సును సమర్థిస్తూ పలికిన ఆ సార్వకాలిక సత్యమే ఇక్కడ జాగర్లమూడి లక్ష్మయ్య గారి బాల్య నాయకత్వానికి మూలస్తంభమై నిలిచింది:
వయస్సు చిన్నది – వర్చస్సు పెద్దది:
శ్రీరామునికి కాకపక్షాల ప్రాయంలోనే తాటకా సంహార, యజ్ఞ రక్షణాధికారాలు ఎలా దక్కాయో — ఇక్కడ లక్ష్మయ్య గారికి కూడా వయసులో ఇంకా ‘బాల్యము’ (చిరుప్రాయము) వీడకముందే సకల జనులను నడిపించే ‘పెత్తనము’ (నాయకత్వ బాధ్యత) దక్కింది.
పెద్దలు పిన్నలు మెచ్చు రీతి:
విశ్వామిత్రుని వంటి బ్రహ్మర్షులే రాముని వయస్సును చూడక ఆయనలోని తేజస్సును చూసి శిరసావహించినట్లుగానే; ఇక్కడ లక్ష్మయ్య గారిలోని "విమల శేముషి" (నిర్మలమైన ప్రజ్ఞ), "చిత్తము పెద్దదై" (విశాలమైన హృదయము) ఉన్న ఉదాత్తతను చూసి సమాజంలోని వయోవృద్ధులు, పండితులు, జ్ఞానవృద్ధులు (పెద్దలు), సామాన్య జనులు (పిన్నలు) సైతం ఆయన వయస్సును పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా, ఆయన ప్రతిభకు జైకొట్టి నాయకుడిగా అంగీకరించారు.
కాళిదాసు పలికిన ఈ అమర సూక్తి — కొప్పరపు సోదరులు లక్ష్మయ్య గారి సహజ నాయకత్వానికి అద్దిన కావ్య శిల్పాన్ని సంపూర్ణంగా ధ్రువీకరిస్తోంది.
4. విమల శేముషి: శేముషి అంటే ప్రజ్ఞ, గ్రహణ-ధారణా పటిమ గల బుద్ధి ("బుద్ధిర్మనీషా ధీః ప్రజ్ఞా శేముషీ మతిః" — అమరకోశం). మాలిన్యం లేని, స్వార్థం లేని స్వచ్ఛమైన ప్రజ్ఞ అని అర్థం.
5. సుధీ సత్తమ గణ్యము: సుధీ = మంచి బుద్ధి గల విద్వాంసులు; వారిలో సత్తములైన (శ్రేష్ఠులైన) వారి చేత లెక్కింపదగినది.
6. అగ్రపీఠ మతి మండనుఁడు: సభలో అగ్రపీఠాన్ని (ముఖ్య నాయకత్వ ఆసనాన్ని) కేవలం దర్పంతో కాక, తన ‘మతి’ (ప్రజ్ఞా వివేకాలనే ఆభరణం) చేత అలంకరించేవాడు.
7. పెత్తనము: పెత్తనము అంటే అహంకారంతో చలాయించే అధికారం కాదు; గ్రామానికి లేదా సమాజానికి ఒక పెద్దదిక్కుగా నిలిచి వివాదాలు తీర్చే, అందరినీ నడిపించే పితృసమాన బాధ్యత.
8. కావ్యలింగాలంకారం: పిన్నవయసులోనే నాయకత్వం (పెత్తనం) ఎందుకు వచ్చిందో సమర్థించేందుకు పూర్వార్థంలో మూడు బలమైన కారణాలను (చిత్తము పెద్దదగుట, విమల శేముషికి నిలయమగుట, సభలలో అగ్రపీఠం అలంకరించుట) పేర్కొనడం చేత కావ్యలింగం.
9. సముచ్చయాలంకారం: ఒకే కార్యోత్పత్తికి (నాయకత్వం సిద్ధించుటకు) అనేక ఉదాత్త గుణాలు ఏకకాలంలో సమకూడినట్లు వర్ణించబడింది....... స్వస్తి.
బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి మహోదయులకు ధన్యవాదములు.
జైహింద్.
వ్రాసినది
Labels:
