గణనీయంబగు భాషలందు తెలుగున్ గాంచంగ మేల్మేలు.. తాన్ విన సొంపై , ప్రకటించు భావ సరళిన్ దృప్తిన్, విశేషించి పల్ ఘన కావ్యామృత సంవిధాన మహిమల్ గాంచంగ నాంధ్రామృతం బను యీ బ్లాగును గొల్పి యుంటి. కనుడీ ! ఆంధ్రామృతం బందుడీ ! .

13, ఆగస్టు 2026, గురువారం

18.ధృతి ఛందము, వెలసిన వృత్తములు,2.62.288. ... వల్లభేయము ఛందస్సు. రచన శ్రీవల్లభ.

0 comments

జైశ్రీరామ్.

 18.ధృతి ఛందము, వెలసిన వృత్తములు,2.62.288.

                                                రచన:-వల్లభవఝల అప్పల నరసింహ మూర్తి

                                                                              జుత్తాడ,


1.సర్వ శ్రేయ వృత్తము,


              కర్మ కర్తృ కారకా!శివా!కమనీయ శోభ నీయవా?

             ధర్మ జ్ఞాన వృద్ధి చేకురెన్!తమ మాయె!భావి జీవితమ్!

             మర్మ రాజ నీతిలన్!మమకార  హేయ స్వార్ధతన్!

            దుర్మదాన జెల్లెనే?తొలి గొల్తు మంచి దీర్చుమా!


సర్వ శ్రేయ వృత్తము,ర,జ,ర,స,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87537.


2.నీతి గావు వృత్తము,


             .  మల్లేశ!యీశ!సదా శివా!మన సంత నిండి తీవయా!

                భల్లూక పట్టువిధానమే?భవ మేర్చి కూర్చె!భారతిన్!

                విల్లాల నొందు టదే?గదా!పెను ముప్పు జాతి పెంపుకున్!

                 చెల్లాయె!నీతి హర హరా! శివమేర్చి గావ!రా వడిన్!


నితి గావు వృత్తము,త,భ,ర,స,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృసం;-39297.


3.సమోత్పల వృత్తము,


            1.    మానవ చర్యలందుగల!!మంచిని దెల్పుట!గొప్పయౌ!

                   కానని దోష భావములు!కర్మను సత్కృత మొప్పగా!

                    జ్ఞానిద మేర్చు తీరదియె!దివ్యత తేజము పెంపిడున్!

                    మానవ కర్మ మార్భటుల!మంచి ఘటించవె?బాలకా!


       2.     తాతల నాటి ధర్మమది!తప్పెను నేడిల నేలనో?

              కాతర జేయ కెవ్వరిని!కల్లల జీవము నెంచెదే!

               జాతుల సఖ్యతం జెరిపి!సర్వ మనర్ధము గూర్చిరే!

              మేతయె!చేతనం బనగ!మెక్కుట తప్పది గాదొకో?


    3.     గండర గండ డం చిలను!కర్కస కార్యము దోషమౌ!

           కొండలు పిండి సేయగల!కోవిదు లెల్లరు రాలిరే!

           ఛండ ప్రఛండ జీవనము!సర్వము గీడ్పడ జేయులే!

           కొండగ నుండు సర్వులకు!కూర్మి ఘటించుమి!సోదరా!


సమోత్పల వృత్తము,భ,ర,న,భ,భ,ర, గణము లుండును,

యతి,10.వ.యక్షరము,వృ,సం:-93655.


4.నీతి మాలు వృత్తము,


             తెలిసి జేయు పాపములే!తెల్వి నటనైన దోషమౌ!

            కలిని కల్గు కలతలకే?కాటు పడు!భావి సౌఖ్యమ్!

           పలుకు నీతి పల్కు లవే?భద్రమగు భావి శోభయౌ!

           చెలిమి మేలు!జాతి కిడున్!జీవిత మదే?వరీయమౌ!


నీతి మాలు వృత్తము,న,ర,స,భ,జ,ర, గణములుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-113930.


5.ఇలయే  నరకమ్!వృత్తము,


               నరక స్వర్గ మిల లోనే!నరుడ!తెల్సి కొమ్మిదియే!

               కరకు చేష్టలవి యెంచన్!కలిని జీవ నర్క మిదే?

               పరగు సౌఖ్య మరయంగా!పరమ మేర్చు భువిన్!

               తిరుగు లేని!సమతెంచన్!తెలివి  స్వర్గ మదే!


ఇలయే నరకమ్!వృత్తము, న,భ,య,న,ర,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృసం;-91164.


6.సారావనీ వృత్తము,


               స్థావర జంగమ ప్రభాసమాన స్థవనీయ భూ రమన్!

              పావన స్వర్గ మన నౌ!ప్రభావ సుమ గంథి!సౌరులన్!

              దేవ వరామ వారియే!వరాంబుధి!సుధీర!ధీరజన్!

              జీవన మందుటదియే!శివంబు!పరంబు నౌ గదే?


సారావనీ వృత్తము,భ,భ,జ,భ,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-83463.


7.:మేలుకో వృత్తము,  


              1.పోటి నిల్చి దుష్ట సంఘమున్!పొంకమార్పు జాతి పెంపుకున్!

                 చేటు వాట తత్వ మూర్ఖులన్!చెంప వాయగొట్టి తర్ముమా!

                పోటి తెల్వి మాయ గమ్మినన్!పూర్తి నాణ్యతంత మౌ సుమా!

                పాలు పోసి పెంచ పాపమున్!పట్టి చంపు ఖ్యాతి నీతినిన్!


        2.   పాత రోత బానిసత్వమే!పట్టి వీడ దాయె!నేటికిన్!

              చేతకాని పౌరుషం బదే!చేరి స్వార్థ పెంపు నెంచెనే!

              భూత మాంత్రి కంబయెన్!భూతి గోరి జాతి పంటనన్!

             గోత బడ్డ గొడ్డు తీరయెన్!కూడు గుడ్డ లోటు తీరునే?


       3.     పట్టు పట్టి స్వర్గదామమే!పట్ట నెంచు నాశయే!

               కొట్టి తట్టి లేపి తెల్వినిన్!గుట్టు పట్టి స్వర్గ మందెదే?

              నెట్టు లీవు?సృష్టి మూలమున్!నిష్ట పట్టి దైవ మౌదువే?

              పొట్ట నిండ తిండి లే దిలన్?పోడిమంబు మాప!న్యాయమా!

         


మేలుకో,వృత్తము,ర,జ,ర,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-87211.


8.ఆశా వర వృత్తము,


            ధన దాహము తీరబోదు!దండమూని బాదినా సరే!

           పెను ముప్పుల చిక్కుకున్న!పెంకితీరు మార నోపునే!

           తన ధర్మమె!గొప్పటంచు!తప్పు దారి వీడ మానునే!

           మను నీచ  కఠోర దీక్ష మంట గల్పు జాతి నీతినిన్!


ఆశాపర వృత్తము,స,స,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87228.


9.ఈవి లేని వృత్తము,


              ఈవి ,నీడ లేని బ్రతుకు!యేడ లేని?పీడయే?సుమా!

             కాన గల్గు ధర్మమునకు!కంటి గుడ్డ చూడనీ నటుల్?

             మానవత్వమున్న నరుని!మాయ లోక నీతి వాచ్యమే!

              చేనుమేయు కంచి!వలెను!చేడు లాడె నీతి  చేతనల్!


ఈవి లేని వృత్తము,ర,జ,న,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87521.


10.ప్రగల్భ వృత్తము,


              మిక్కిలి తప్పులు జేయుచు!మేటిగ పర తప్పు లెంచన్!

              టక్కరి దొంగయె!కాదొకొ?తప్పును పరిరక్ష  చేతౌ!

             అక్కట?లేనిది  యున్నటు!అక్కజమని బల్క నీతే?

             మ్రొక్కరు దుర్గుణ జన్యుల!మోసరిక మదేను!ధాత్రిన్!


ప్రగల్భ వృత్తము,భ,,భ,భ,భ,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-48567.


11.నీతి మాలు వృత్తము,


           సత్వ రజః స్థమోగుణాల!సత్వ మేడ కేగెనో?భువిన్!

           కత్వ,కుఠారి వాట మెల్ల!కల్మి నీయు దైవ మాయెనే!

           స్తుత్వ మదే?విధాన మొందె!జుఱ్ఱ దేశ!ఖ్యాతి నీతినిన్!

           జిత్వ మనం కరాళ దంష్ట్ర!చీకు టాయె!స్వేచ్ఛ తుచ్ఛమై!


నీతి మాలు వృత్తము,భ,ర,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-86017.


12.ఆశావాద వృత్తము,


              తోడూ నీడా లేదు!తొల్లి తుష్టి పుష్టి లేదాయె?నేడిలన్!

              పాడీ పంటా పోయె!సత్య!భంగ మాయెసర్వేశ!యాశ్వరా!

              కూడూ గుడ్డా లేనివారు!కూర్మి నొందు రోజేదీ?భూతలిన్!

              చీడా పీడా వీడి! సర్వ శ్రేయ!వాంఛ!సాకూల్య మౌనొకో?


ఆశావాద వృత్తము,మ,త,ర,జ,త,ర,గణములుండును,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-104651.


13.భాగ్యమేర్చు వృత్తము,


            మండు టెండ బోడి వాటమై!మలమల మాడేను లోకమ్

             బండ నీతి జ్ఞాన వాసమై!పదిలత లే దెంచి  చూడన్!

             కొండ కోన లెల్ల మ్రింగెడిన్!కుజనుల కీడేర్చ వేమీ?

             ఛెండి రక్కసాళి సర్వమున్!సిరు లలరం జేయ రావే?


భాగ్య మేర్చు వృత్తము,ర,జ,ర,న,య,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సై:-40619.


14.సుగుణ వృత్తము,


            నీతికి జాతితో?పనేమి?నిర్మల తత్వము గావలెన్!

            ఘాతుక చర్యలం విడంగ!కాంచుమి!సత్యము నిత్యమున్!

             మాతను గౌరవించు మెల్ల!మంచికి పాటిలు సర్వదా!

             భీతిల మాని!మంచి నెంచు!పించ మడంచుమి నీచులన్!


సుగుణ వృత్తము,భ,ర,జ,భ,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వ,సం;-93571.


15.స్థితి కర వృత్తము,


               రసవత్తర స్తవ్య గుణా!రమణీ వర శ్రీ హరినిన్!

               వెస ధర్మ పరీక్షకునిన్! విధి నిర్మిత జన్యుల తా

               పస నిల్పగ!జూచు విభున్!ప్రధమున్!ధర బ్రోచు గురున్

                దెస లెల్లను తా ననగన్?భిషగున్మది గొల్తు సదా!


స్థితికర వృత్తము,స,స,స,స,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-112298.


16.సుజీవనా వృత్తము,


            గుణాతీతుడు!సద్గురుడు!కోర్కెలు దీర్చెడి!శంకరున్!

           మణి పూసయె!రక్షణను!మా విభు మల్లి నాథునిన్!

             ఫణి భూషణుడా హరుడు!భక్త జనార్తుల దీర్చుచున్!

             ప్రణవంబును!భీజమును భద్రత గూర్చె నిలాతలిన్!


 సుజీవనా వృత్తము,య,భ,న,భ,భ,ర,గణములుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-93658.


17.పాలనా వృత్తము,


              వికట సంకటు లేలికన్?వినాశమౌ?జగమెల్లయున్!

              ప్రకటి తంబుల పిచ్చదే?ప్రమాధ మేర్చు భావికిన్!

             సకల శ్రేయము గాంచకన్!క్రమంబు దప్పు జాలమున్!

              వెకిలి చైదపు వర్తనన్!బికారు లౌదురు లోకులున్!


పాలనా వృత్తము,న,భ,ర,జ,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-92856.


18.గాన పీయూష వృత్తము,


               కక పిక రావ భేదమే?కలిమి లేమి జీవా లిలన్!

              పికంబు కకం బు నౌ నొకో?వెలితి లేని గాన మంజరిన్!

              కకము కకంబె?మారదే?కడయు లేని దీర్ఘ జీవమున్!

              కక విక లేల?మానుమా!కను పికంపు మేలు జీవనన్!


                      [ కకము=కాకి, పికము=కోకిల పక్షి]


గాన పీయూష వృత్తము,ర,జ,ర,న,ర,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-97584.


19.దుర్మతి వృత్తము,


            సాటి వాడు వెతల జిక్క! సంత సించు దుష్ట జన్మునిన్!

            మేటి యైన మనన తప్పు మేథ నెంచి పెట్టు మావలన్!

           గోటు నీటు పనికిరాదు!కోరు సర్వ శ్రేయ మిద్ధరన్!

           మోటరైన చెడును ధాత్రి!మోది లంగ దోష చర్యలన్!


దుర్మతి వృత్తము,ర,న,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృసం:-77479.


20.మంచి కోరు వృత్తము,


            మనుజులందు మంచి పెంచు!సమత మమతదే?సుమా!

           కనులు గప్పి మోస పుచ్చ!కనను వశమె?సామ్యమున్!

            ఘనత!స్వార్థ చింత నొప్ప!కనుమరుగగు స్వేచ్ఛయే?

            మనుజ జన్మ !యుత్తమంబు!మనగ వలెను!నీతినిన్!


మంచి కోరు,వృత్తము,న,ర,జ,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-98136.


21.పదవీ మోహ వృత్తము,


              తినుటకే!పదవి యంచు!ప్రాకులాడు లోకమాయెనే!

             వెనుక ముందు గన మాని!వేత్త లట్లు బింక మోపగా!

              పెనుగు లాట!సిరి కోరె!పిచ్చి లోక పోక డెంచిరే!

               కొనకు దేశ ప్రగ తెంచ!కొంచె మైన దీక్ష బూనరే!


పదవీ మోహ వృత్తము,న,భ,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87316.


22.మానవ నైజం,వృత్తము,


              అవని సర్వము నొందినా!యాశ విడదు మానవాళిన్!

              భువన భాండము లన్నిటన్. !భోజ్యము మది గోరు టాశన్!

              గవము దాటిన వీడడే?కామితములు పొందు దన్కన్!

              శివత మెంచడు నెన్నడున్?చేటు నడత యూహె!దప్పన్!


మానవ నైజం వృత్తము,న,భ,ర,భ,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-47312.


23.ధర్మం చర వృత్తము,


        1.     భూరి సత్వుడ!నే నటంచున్!బుద్ధిమాలి చరించె దేలన్?

                కోరి నిల్తురు తాట తీయన్!కూర్మి రోజు లేగు నాడున్!

                కోరి కోరకు!పాపి మూకన్!కూల్తురే?భవి జీవితంబున్!

                నేర చర్యది దోషమేయౌ!నీతి జీవన ధన్యతేర్చున్!


       2.    హద్దు పద్దుల దూర మాయెన్!యాత్మ రక్షణ వేద భూమిన్!

              పద్దు మారెను!దేశ భద్రమ్!పాప పంకిల మాశ్ర యించెన్!

               నిద్దు రించెను న్యాయ శాస్త్రమ్!నేతలండల బంధి యౌచున్!

               పద్ధతే గన దెందు చూడన్!పండ దాయెను పాప మేమో?


ధర్మం చర,వృత్తము,ర,స,య,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46161.


24.సృష్టిశోధన,వృత్తము,


               చతుర్ముఖ బ్రహ్మ సృష్టికిన్!సాటిలేని సృష్టి చేయగా!

              ప్రతాపము జూప నెంచిరే?ప్రజ్ఞ మీరె!మేథ పెంపునన్!

             గతాను గతెంచి మించగన్!కర్తృ సృష్టి మూల మారయన్!

              మతెంచి పరంపు మన్గడన్!పట్ట నెంచు దీక్ష నొప్పిరే!


సృష్టి శోధన వృత్తము,జ,జ,ర,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87214.


25.ఆగత మెంచు వృత్తము,


              సృష్టి రహస్య శోధనమే!జీవ జ్ఞానము పెంపు నేర్పన్!

             స్రష్టయు గావు గొప్ప సరే!సర్వ భూత ప్రకోప మార్పన్!

              భ్రష్టపు జన్మ యౌ తుదిన్!భావి యేమగు?నూహిలంగన్!

              అష్ట విశిష్ట శ్రేష్టితమై! హర్ష మీయగ!నోప నౌనే?


ఆగత మెంచు వృత్తము,భ,ర,స,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46295.


26.ఛేదనా ధృతి వృత్తము,


             పూర్ణా పూర్ణ ప్రపూర్ణ పూర్ణ!భూర్భు వస్వాది!బ్రహ్మాండమున్!

            వర్ణా వర్ణ వివర్ణ వర్ణ!వర్ణిత!భద్రపు జన్య జీవాత్మలన్!

             పర్ణా పర్ణ సుపర్ణ పర్ణ!ప్రాగ్భవ దీప్తిద మైన కాదంబమున్!

              వర్ణాశ్రంపు సు ధర్మ ధర్మవాస్తవ సృష్టి!ఛేద్యంబొకో?


ఛేదనా ధృతి,వృత్తము,మ,స,జ,భ,ర,ర, గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-67145.


27సర్వం స్వాహా వృత్తము,


               వినాశ విద్వద్వి జ్ఞానమే!విశ్వ సృష్టిన్!విధ్వంశ మేర్చన్!

              ఘనం బదే?యంచు నీర్ష్యతన్!కార్పణ్య దృష్టెంతు వేలన్?

               చనెండు ప్రాణాలు!నాపగా!శక్తేది?నీ శాస్త్ర మందున్?

                 కనంగ సమంబు యోచనన్!కక్షేల?రక్షించు సర్వులన్!


సర్వం స్వాహా వృత్తము,జ,మ,ర,ర,మ,య,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-33926


28.మూర్ఖ జ్ఞాన వృత్తము,


               పరమ భీభత్సాలే?ప్రాణాపాయం బేర్చ!వీక్షించు చీవున్!

               పెరగ!ప్రాచుర్యం బెంచేవే?విధ్వంసంబు కాహ్వాని యౌచున్?

               అరరె? మార్చం!భూగోళంబున్!అణ్వాస్త్రాల!సారింతు నంటే?

               తరగు!జీవా లెల్లన్!కాస్తంతైనా!తర్కించేవ!జ్ఞానంబు తోడన్!


మూర్ఖ జ్ఞాన వృత్తము,న,మ,మ,మ,య,య,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం,36872.


29.పరోపకార వృత్తము,


               భూ భార తుల్యంబు సేయగా!భూతాల ధాత్రేల?నుండగన్?

              నీబోడి దుశ్చర్య!తప్పగున్!నీవెంత?తెల్వెంత!తెల్సికో!

             చేబూను జీవాల రక్షయున్!శిష్టంపు నీకీర్తి !వర్తిలన్!

             పోబోకు తెల్వెంచి జీవముల్!పుణ్యుండవై యొప్పు!జ్ఞానతన్!


పరోపకార వృత్తము,త,త,ర,త,త,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-75133.


30.కర్మ జీవ వృత్తము,


              కర్మమే!జను జీవి వెంటన్!కల్మి లేము లిచటే!యుండున్!

             ధర్మ మార్గము గాచు!మంచిన్!తారకంబదియె లే!జీవా!

              నర్మ జీవన జీర!పాపమ్!నమ్రుడై!నిలుమ!శాశ్వతమ్!

             చర్మధారిగ  జేయు!భక్తిన్!సర్వ మీశ్వరమె!గాదొకో?    


కర్మ జీవ వృత్తము,ర,స,య,ర,స,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వయక్షరము,వృ,సం:-78939.


31.పూర్ణిమా వృత్తము,


             గురు పూర్ణ భూతి!విభూతి కోరుమి!ముక్తిదం. బదేలే!

            చరణాబ్జముల్!స్పృశింప!సద్గతి గల్గు!నెంచు మోయీ!

             పరార్థ పూర్ణ ప్రకీర్తి! వాటిలు!శోభిలు న్శుభాలన్!

             నిరతాయు వేర్చు విభుడే!నిశ్చల దీక్షతం!జనంగన్!


పూర్ణిమా వృత్తము,స,త,స,భ,ర,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-44260.


32.నవమే మూలం,వృత్తము,


             నవమే!మూలం!సృష్టికిన్!ప్రణవంబే!యోంకారమ్!విశ్వంబౌ!

            స్థవనీయంబౌ!భీజముల్!పస గూర్చు న్వైశిష్ట్యమ్!తేజానన్!

              భువి శక్తి పెంపేర్చుచున్!సు భూతి న్దోడ్పాటై! వర్తించున్!

              జవ సత్వాలం గూర్చుచున్!వశమాయెన్!శోధించే దేదీ?


నవమే మూలమ్ వృత్తము,స,మ,జ,స,మ,మ,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-1860.


33.మనసే మమత,వృత్తము,


          1.    మనసు దెలిసి మసలు!మమత లొలుకు జీవమౌ!

                 వినక చెడును వదలు!విసుగు గొనకు!బాలకా!

                 తనకు తగని పనికి!తగునని జన బోకుమా!

                  అనయ వినయ మొలయ!యవని సుఖము నొందుమా!


       2.     అనకు వినకు చెనకు!అనృత మహిత చెడులన్!

               పనిగ పరుల హితము!పరమ మమర జేయుమా !

                 హరులు సురలు విరులు!యమృత మొనర!కీర్తిలన్!

                 అరరె?పురము లవని!యమరు!సృజనవాటులై!


మనసే మమత,వృత్తము,న,న,న,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.యక్వషరము,వృ,సం:-97304.


34.మేల్కోరు వృత్తము,


           చదువగ ముచ్చట పడు!జగడాల కేగు దూరమున్!

            పదవిని స్వచ్ఛత గను!పర సొమ్ము కోర కెన్నడున్!

            ముద మొదవం జనుమయ!ముదిమిం శివంబు నెంచుమా!

              బుధ నుత మార్గము నడు!పుర మేలు కోరు!నీతినిన్!


మేల్కొను వృత్తము,న,జ,న,స,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-88408.


35.పావన వృత్తము,


          సాయపడు కష్ట మందునన్!సర్వ శ్రేయమదే?బాలకా!

         న్యాయమది కాచు సర్వదా!నర్మ దూర మదే?నీతియౌ!

           మాయ నడతెంచ బోకుమా!మాయ పాప మిడు న్వీ!డుమా!

           బాయకుమి!తల్లి దండ్రులన్!పావనం బదియె!జన్మకున్!


పావన వృత్తము,భ,జ,ర,ర,స,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-76023.


36.నడవడి వృత్తము,


           గోడు లేని జీవన మది!కోరు మంచి నెల్ల వేళలన్!

          పాడు వారి దూర మిడుచు!పద్ధతెంచి మెల్గు మంచిగా!

          తోడు నీడ!బాయకు మయ!తుళ్వ చేష్ట దోషమే!యగున్!

          వాడి మాట దోష మయా!పౌర కక్ష లోను నౌదువే!


నడవడి వృత్తము,ర,జ,న,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87601.


37.నీతి మసలు,వృత్తము,


           త్రికాల జ్ఞాని వీవు కావు!తెలిసి మసలు నీతినిన్!

            ప్రకోప తాప మాపకున్న!పడు నిశితపు జ్ఞానమున్!

             వికార స్వార్థ చింత వింత!వెనుక నడచు పాపమై!

              పుకారు మాట!నమ్మరాదు!బుధత చెడును బాలకా!


నీతి మసలు వృత్తము  జ,ర,జ,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-98124.


38.తగని యాశ వృత్తము,


              వరాశ పాశమేల!నయ్య!పరగు నీతి నిర్మలతన్!

             దురాశ దుఃఖ హేతు వౌను!తురుమి ఖ్యాతి సర్వ మిలన్!

              నిరర్థమైన యూహ మాను!నెరపు సామ్యవాద మిలన్!

              పరోపకార బుద్ధి గల్గి!వరదు డౌమి!బాలకుడా!


తగని యాశ వృత్తము,జ,ర,జ,న,ర,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-110414.


39.గతం రాదు,వృత్తము,


              కాల చక్ర భ్రమణంబునన్!గతము తిర్గి రాదు సుమా!

             చాలు వక్ర చరం బవనిన్!చరిత నిల్పు నీచునిగా!

            పాలుపోని పరార్థ మదే?పరము నందనీదు!గుణా!

            బేల గాక చరించు మిలన్!పెను వసంత శోభిదమౌ!


గతం రాదు వృత్తము,ర,న,ర,న,ర,స,గణణము లుండును,

యతి,10.యక్వషరము,వృ,సం;-1102 63.


40.శివుడే రక్ష,వృత్తము,


               కాలి బూడి దౌను దేహమే!కనుమరుగై పోదువయా!

               ఆలి రాదు!యాస్థి రాదయా!యట శివుడే!రక్ష సుమా!

                కాలమందు నాశ పాశివై!కలి'సిరులే!కోరితివే!

                జాలమందు మంచి నెంచుమా!సరగుమి!సంసారివై!


శివుడే రక్ష వృత్తము,ర,జ,,ర,న,జ,స,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-122032.


41.అతి తెల్వి వృత్తము,


             వనరులే!ధనంబీయగన్!వద్దందురె?పాలనం బిలన్!

            ధనపు టంచు పెంచేరిలన్!దాసో హమ్!దైవ మేర్చిరే!

             గొనపు తీరెంచేరొకో?గోదాములె!నింపు సంపదన్!

             వెనుక రోజుల న్మించిరే!విజ్ఞాన మనన్య సాధ్యమై!


అతి తెల్వి వృత్తము,న,ర,ర,త,జ,ర,గణము లుడును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-88216.


42.కీర్తి కోరు వృత్తము,


              ఏమి జూచి మిడిసె దీవు!యెగిరి పాటు యీడ్చి తన్నున్!

             పాము కాటు కెదురు నిల్చి!పరమ నీతి పల్క నేలన్?

              క్షేమ మెంచి బ్రతుకు నీతి!చివరి జీవ మెంచు!భక్తిన్!

               మామకం బలర నిష్ట మహిత కీర్తి గోరు మెల్లన్!


కీర్తి కోరు వృత్తము,ర,న,జ,న,ర,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-44923.


43.కుల జాఢ్య వృత్తము,


          భిన్నత్వంబున!నేకత్వానన్!ప్రీతి భారతి!భాసి లంగన్! 

           పెన్నాశం కుల జాఢ్యంబేలెన్?విశ్వ కల్మష!రాజి యౌచున్!

           చెన్నొందెం గడు దుర్మార్గంబుల్!చీల్చె జాతుల!స్నేహ భావమ్!

             అన్నింట న్విడ దీసేనోయీ?హర్ష మేగతి?గల్గు జాతిన్


కుల జాఢ్య వృత్తము,మ,స,మ,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46105.


44.నీతి జ్ఞతా వృత్తము


      1.         కుల మతాలు రెచ్చగొట్టి!కొల్లగొట్టు స్వేచ్ఛి దాయెనే?

                 కులము సంఖ్య నేలి కేర్చ!కూల్చె నైక్య భావ మిద్ధరన్!

                 బలము లేని బీద సాద!భంగ మొందె! నెందు చూడగన్!

                 కలత లేని!స్వేచ్ఛ యేది?కంగు తిన్న నీతి మాతరో?


    2.        నలువ రాణి వీణ పాణి!నాట్య మాడు స్థవ్య  ఛందమున్!

               వలయు జ్ఞాన సెద్ధి గూర్చి!భద్ర మేర్చు ఛంద రాజమై!

               తలప దృశ్య శ్రావ్య కావ్య!ధాత్రి కింపు పెంపు గూర్చుచున్!

               చెలిమి గూర్చె!జ్ఞాన దీప్తి!జీవ ధాత్రి యౌచు  భారతిన్!


నీతి జ్ఞతా వృత్తము,న,ర,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్అషరము,వృ,సం:-87386.


45.సర్వత్రా జయమా వృత్తము,


          భూత ప్రేత భూ భుక్తమే!పురోగతిన్!మాప కోపునే?

          త్రాత నైన భోంచేయగా!ధరాతలంబొప్పె!నీచతన్!

         పోతరించి దాహార్తులై!పురాలు దోచంగ నెంచిరే!

         చేతగాని స్వార్థంబదే!జయంబు సర్వంబు నౌ నొకో?


సర్వత్రా జయమా వృత్తము,ర,య,జ,జ,త,ర,గణము లుండును,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-84781.


46.పటువొందు వృత్తము,


             చేటు ఓటు నాట్యమా యిది!శివరంజిని సరాగమా!

              చోట నిల్వ లేని శ్రీరమ!శివ సోదరి విలాసమా!

               భూటకాల భూతి చేష్టయా!భువి యందలి ప్రలోభమా!

                ఆట కట్టు జేయ!రావయ! హర,కపర్థి, విభూతిదా!


పటువొందు వృత్తము,ర,జ,భ,స,న,ర,గణము లుడును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-96161.


47.కలికుల్కు వృత్తము,


               పలుకుబడి,లంచాలకు!బానిసాయె!నీతి నే డిలన్!

               నిలకడయు లేదాయెనె!నీతి మాలె!దుష్ట చర్యలే!

                బలిదులకు!నీతాయెనె!భద్ర నీతి గూర్చు దైవమా!

                 కలి కుల్కులం జిక్కెలె?కాస్త మేలు జాతి కౌనొకో?


కలి కుల్కు వృత్తము,న,స,భ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87456.


48.తీర్చు ప్రగతి వృత్తము,


               పరోపకార పారాయణ!బరగు వాడీవు గావయా!

               నిరాశ పాశ బద్ధంబిది!నిను భవింకీర్తి మాపులే!

               చరించు నీతి నీమాలను!జయము నీదౌను!బాలకా!

                గరీయ దేశ భాగ్యంబిడు!ఖనివి గమ్మీవు!జ్ఞానివై!


తీర్చు ప్రగతి,వృత్తము,జ,ర,భ,న,భ,ర,గణములుండును,

యతి,10.వ యక్షరము,వృసం:-85810.


49.భూది సేయు వృత్తము,


                 గాదే?నాదంచు మించుచున్!కల్ము లెల్ల మ్రింగ జూచుచో!

                 భూదేరా!లోక మెల్లయున్!పొర్లి యేడ్చు భావి జీవముల్!

                 చేదేరా!సత్యమీ భువిన్!చేట పెయ్యి గాకు భూతలిన్!

                 శోధించే!శక్తి నొందుచున్!చూడు జాతి తెల్వి పెంపుకున్!


                             ( గాదె=ధాన్యము నిలువ యుంచే పొణక)


భూది సేయు వృత్తము,మ,ర,స,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87129.


50.జ్ఞాన కర్తృక వృత్తము,


              నేనెవడ?నీ వెవడవూ?నే నహంభావ సంభావ్యమౌ!

              నే ననెడు?జీవ మదియే!నిండునౌ!దేవ సాదృశ్యమే!

              కాన నగు దేహ మదియే?కర్తృ జ్ఞానోప దేవాలయమ్!

              మాన ధనుడీవు!నరుడా!మాయలం వీడి!జీవింపుమా!


జ్ఞాన కర్తృక వృత్తము,భ,జ,స,ర,ర,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-74991.


51.నాడీ దోష వృత్తము,


               కనలేని వినలేని!రోగాల కాలవాలమాయెనే!

               మనలేని దురితాలవే!మంత్రితంబయెం జగంబునన్!

               మును నాటి గుణ పాలనే!మోదతం ప్రభావ మేర్చెనే!

               జన నాడి చెడి పోయెనే!జాతినిం చరింపు దోషమై!


నాడీ దోష వృత్తము,స,న,ర,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87228.


52.పరమేలు వృత్తము,


            స్వయంకృతాపరాధమున్!సరి జేసి మెలగ వలెన్!

            నియంతృతంబదే!దుర మౌనని దిద్దు కొనుము!నరా!

             భయంబదేల?తెల్విగనం!పరిపాలనగను  మికన్!

            శ్రి యంబు సర్వ శ్రేయ మదే!నయ మేర్చుసమత నిలన్!


పరమేలు వృత్తము,జ,ర,స,స,న,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-128720.


53.సుఖీభవ వృత్తము,


              పర పెంపు నింపు సొంపనన్!పరిపుష్టి గూర్చు!జాతికిన్!

             నిరసించ బోకు!నీర్ష్యతో!నిరుపంబు గాదు నేర్మికిన్!

             కరటైన మాట లేలయా?కలికాల జన్మ మిద్దిరా!

             నరు లెల్ల సుఖము నొందుటే? నయమేర్చు!సర్వ సామ్యతన్!


సుఖీ భవ వృత్తము,స,జ,ర,స,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87718.


54.శుభగ వృత్తము,


           సమత మమత ధోరణిన్!సర్వ శ్రేయ మేర్ప రమ్మికన్!

           సమత విలువ తెల్సికో?సాగు మోయి లోక ఖ్యాతికిన్!

            భ్రమిత జగము నీతినిన్!పర్వ మేర్చు సత్య సేవనన్!

            మమత లలము సంతతిన్!మంగళంబు గూర్చు!సోదరా!


శుభగ వృత్తము,న,న,ర,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-87226.


55.మనీష వృత్తము,


             సదాచార సంపన్న తదే?సదామయ జీవ యానమై!

            నిధానంబు జేకూర్చు నికన్!నిరాశ లవేల?నాకయా?

             విధానంబు!ధర్మంబు గనన్!విశేష!కృషెంచు నీతినిన్!

             సుఖాంబుధీ!చంద్రుడవై!సుఖించు మనీషి గమ్మికన్!


మనీష వృత్తము,జ,త,స,త,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-89294.


56.ధర్మతేజ వృత్తము,


             అష్ట పదుల యమ్మ స్వేచ్ఛ!హాయి గొల్పు!నెన్ని నాళ్ళకో?

            ఇష్ట పదుల బీద లెల్ల!యెంత యెత్తు నిల్తురో?గదా!

            కష్ట పడగ దివ్యు నాజ్ఞ!కల్మి పెంచ బీద యుండునే?

            త్రష్ట కరుణ సృష్టియందె!ధర్మ తేజ మేర్చు!నమ్ముమా!


ధర్మ తేజ వృత్తము,భ,స,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87387.


57.ప్రజ్ఞా పాలన,వృత్తము,


               ప్రజ్ఞ పాటవాలు నిండునై!పాలనానుభవ పూర్ణులే?

              ఆజ్ఞ దైవమంచు నెంచుచున్!హర్షమైన పరిపాలనన్!

              యజ్ఞ దీక్ష బూని పేదలన్!యాదరింప వలె!మిక్కిలిన్!

              ప్రజ్ఞ పెంచు విద్య నేర్పగా!వాసిలున్!శుభగ తేజతన్!


ప్రజ్ఞా పాలన వృత్తము,ర,జ,ర,ర,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-95287.


58.హరి హర వృత్తము,


            దివము వెలుగు సత్యము!తెలుపు! శివము!శ్రీకరమ్!

            మనుజ మమత శాంతము!మరులు గొలుపు!మాథవమ్!

              కనని మనసు తేజము!కవన ప్రగతి! శోభకమ్!

             అవని జగని భాగ్యమె?హరి హర సుర మోదకమ్!


హరి హర వృత్తము,న,న,భ,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-98234.


59.యశోవిరాజి వృత్తము,


               ఘన యశో విరాజితమౌ!కమనీయ కర్మ కారకమ్!

               మనుజ శక్తి మూలకమై!మహి  కీర్తి వెల్గు తారకమ్!

               కనుము మంచి!శర్వ మదే!కలిమీయు లోకభూషయై!

               మనసు మంచి చింతనమే!మహి వెల్గు పెంచు!బాలకా!


యశో విరాజి వృత్తము,న,ర,స,స,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87762


60.సృష్టిమూలమ్,వృత్తము,,


               జనన మరణం చర్వితమ్!సమస్త సృష్టి మూల మింతే!

              కనగ భవిత సాధ్యమా!కఠోర దీక్ష దక్షు డైనన్!

              మనుజ శుభగ చర్యలే!మహేశ్వరేశ్వ రంబు!లేయౌ!

               కొనుమి స్మరణ శ్రీశునిన్!గుణంబు మంచి!మోక్ష మీయున్!


సృష్టి మూల వృత్తము,న,న,ర,జ,ర,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-99242.


61.బాల వికాశ వృత్తము,


             మధ్యందిన మార్తాండున్బలెన్!మథ్య యవ్వన తీరు నొప్పున్!

            సద్యాంశ విశేషం బేర్చునే?సాథ్యా సాధ్య వివేచనంబునన్!

            విద్యార్జన బాల్యం!సాగులే!విశ్వధాభిద!జ్ఞాన వాంఛన్!

             విద్యంబుధి రాజిలం దగన్!విద్యున్మాలగ!దీప్తి కాంక్షన్!


బాల వికాశ వృత్తము,త,య,ర,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46221.


62.ధీరతా వృత్తము,


               నిజము నిష్టుర మొప్పినన్!నీతి వీడుట!తప్పే సుమా!

               స్వజనమందున మంచినిన్!చక్క జేయుమి!దివ్యంబదౌ.

               భజన ముక్తికి మార్గమౌ!భాగ్యదం బిడి!గవు న్సదా!

               అజయమౌ!భవికాలమున్!యార్తి వీడుమి ధీరుండవై.


ధీరతా వృత్తము,న,న,ర,ర,స,ర,,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-78014.


63.సుపూజ్య వృత్తము,


             బోధ కొలది వృద్ధి యౌను!పూజ్యమౌ!శ్రీ!యదే విద్యలే!

             సాధనమున జ్ఞాని వౌదు!సాధ్యమే?కాని దేదిలన్!

             వేధిల పని లేదయా?వివేకమే!యండయై!పేరిడున్!

              కాదని యవినీతినిన్!వికార చేష్టాళినిన్!త్రెంచరా!


సుపూజ్య వృత్తము,భ,స,జ,ర,ర,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-75097.


64.నిండుదన వృత్తము,


                మంచి చెడుల నెంచు శక్తి!మనిషి నిండుదనమదే!

                కుంచితముల యాశ మాని!గుణము పెంచు ననయమున్!

               మించి తెగువ జేయ బోకు!మితము మీర దోషమౌ!

               వంచితుల కెడంబు నుండు!పరము మెచ్చు బ్రతు కగున్!


నిండు దన వృత్తము,భ,స,జ,న,భ,స,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-119509.


65.యశోవర వృత్తము,


             జయ మపజయము లవి!జంట పక్షులు!వీడకుండున్!

            నయ మనయము గనగ నౌనె?కాల మహాత్మ్య మింతే!

            భయము వలదు!నిలువు!పట్టు పెంచుమి!గెల్పు నీయున్!

             స యశత!మనగ వలె!జన్మ ధన్యత గాంచు కోర్కెన్!


యశోవర వృత్తము,న,న,న,ర,స,య, గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46592.


66.వైభవ వృత్తము,


              దొంగ బుద్ధి దొరతనంబు! తప్పు రేపి మాపు నిద్ధరన్!

              భంగ మొంది!పరము డంటె?పట్టి యీడ్చు లోక మెల్లెడన్!

              రంగ రింపు చెడు నెసంగ!రాణు వెల్ల ఛీదరింపరే?

             అంగ రంగ విభవ మొప్ప!ఆణి ముత్యమీవు!గావయా!


వైభవ వృత్తము,ర,న,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వయక్షరము,వృ సం:-87413.


67.వినయ వృత్తము,


              వినయ మనయము వీడ!వేడుక గాదు!భూ తలానన్!

              అనయ సమత నెసంగ!హాయి గలుంగు నెల్ల కాలమ్!

              గొనము గురు తమమొప్ప!కూర్మి గల్గు భారతానన్!

              ముని ఱుషి వర వరామ!మోక్షదంబు! జనిమ ధన్యమ్!


వినయ వృత్తము,న,న,జ,భ,ర,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-48416. 


68.పుణ్య ధాత్రి,వృత్తము,


                బుధులు నడచి రిచట!పుణ్య భూమి!మన భారతిన్!

               విధి వరమయ మణుల!వేద సార!గణిత భూమిదే?

               మదిని బెడ గెరుగని!మాయ లేనిమనుజ! జీవనన్!

                కొదువ గనని బ్రతుకు!కూర్మి నొప్పె!గుణ గణ్యమై!


పుణ్య ధాత్రి వృత్తము,న,న,న,ర,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-115738.


69.కీర్తిలు,వృత్తము,


            కొండ కోన లాశ పాశమై!కోర్కె దీర!యాశ పాశమై!

            బండ తత్వ జ్ఞాన మూర్ఖతే!పట్టి గెల్చి!నేల జూచుచున్!

           యెండమావి!నీటి తీరగున్!యిట్టె మాయు!భూత సంతతే?

           ఛండ శాసనంబు కీడిడున్?సర్వ సామ్య మేర్చు?మంచిగన్!

   

కీర్తిలు వృత్తము,ర,జ,ర,జ,ర,య,గణము లుండును,

యతి10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-43691,


70.చిగురిలు వృత్తము,


              బోడి తలకు జుట్టు బలెన్?బొడమె!స్వేచ్ఛటందు వేలన్?

              చీడ బ్రతుకు పోయె!నయా!చిగురించె స్వీచ్ఛ భూజమ్!

              యాడు కొనుడి!భీతి జనెన్!యమరంగ నీతి. నొప్పన్!

              గోడు విడచి పెంచి సిరుల్!గురుత కీర్తి  పొంద!నీతిన్!


  చిగురిలు వృత్తము,భ,స,స,నర,య,గణము లుండును,

యతి.10.,వ యక్షరము,వృ,సం:-45667.


71.ప్రశాంతి వృత్తము,


             కాలి నలుపయె!గళము!గరళ ప్రభావత న్శివా!

            మేలి తెలుపు టొడలుకు!మిగిలెను మచ్చయె!భవా!     

            ఫాల మనిల నయన!భగ భగ లెట్లు తాళెదో?

            నీలి కురుల జలములు!నిలిపె!ప్రశాంత మెంతయో?


ప్రశాంతి వృత్తము,భ,న,న,న,జ,ర, గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-80104.


72.ఆర్తి హర,వృత్తము,


             అతను కృతము కలిగి!హరించి తీవ్ర కోపమొప్పన్!

             కుతల జనము గనుమ!గుణానుకూల!నీతి నింపై!

             గతులు గలుగ!వెతలు! గమింప!రక్ష సేయు మీశా!

            మతిని గొలుతు!నొసగు !మనంత శోభ!కీర్తిలంగన్!


               (అతను=తనువు లేనివాడు,మన్మథుడు).


ఆర్తిహర వృత్తము,న,న,న,జ,ర,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-44032.


73.స్మరణ వృత్తము


            పురాణ పురుషు డీవయా!పురారి!శంభో!సాంభ శివా!

           సరాగ రమిత సారమా!జరార్తి జీవుండేను?భవా!

           వరాశ్రీత జన రక్షకా!ప్రభాస భాస్వా!భద్ర!మృఢా!

          నిరంతరము నినే మదిన్!నిధానతన్!గీర్తింతు!హరా!


స్మరణ వృత్తము,జ,న,ర,జ,మ,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-104028.


74.చర్విత వృత్తము,


            చర్విత చర్వణ జీవితమ్!సాగును యాగదు!శ్రీధవా!

            పర్వును సర్వద భ్రాంతినిన్!పండిత పామర లోకమై!

            సర్వము మిథ్యని తెల్సికో!జాగృతి గావలె?జీవితమ్!

             నిర్వహణంబున నీతదే?నిల్చును!ధాత్రిని!శాశ్వతమ్!


చర్విత వృత్తము,,భ,భ,ర,భ,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-93361.


75!స్మృతి ఫలక వృత్తము,


                 స్మృతి ఫలకముపై గల!జిత కర్మము నూహించేవే!

                మతి యుత నుతినే గని!మరి చేతన శూన్యుండైతే?

                గతి సుగమ గమంబును!కలగా దది!సర్వేశంబౌ!

                స్తుతి మతమున చెల్వము!స్వగుణంబుగ!గైకొమ్మోయీ!


స్మృతి ఫలకము,వృత్తము,న,స,న,స,స,మ,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-14144.


76.వైశిష్ట్య వృత్తము,


            తుష్టి  పుష్టి ముష్టి నష్టి!సంతుష్టి !యాగ మేఘ! మేగెనే?

           క్లిష్ట చేష్ట పుష్టి నష్టి!సంక్లిష్ట ధాష్టికంబు!నౌనొకో?

           కష్ట మిష్ట చేష్టనేర్చ!సంస్కార!పాత్ర పోషణంబయెన్!

           శిష్ట శ్రేష్ట ఖ్యాతి యెంతొ?వైశిష్ట్య మేర్చభాగ్య మౌనులే!


వైశిష్ట్య వృత్తము,ర,జ,మ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87077.


77.అతి తెల్వి వృత్తము,


                అండ దండ లుండినా!సరే!హాయి గనదయె?భారతిన్!

               తిండి గింజ పంట పోయెనే?తేరుకొనుటది!కష్టమే?

                మండు టెండ,వాయు కల్మషమ్!మాడె జగమిది!పాశమై!

                మెండు తెల్వి నిండె గానిటన్!మేడి ఫలమిది!యాయెనే!


అతి తెల్వి వృత్తము,ర,జ,ర,భ,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-97455.


78.మమతొనరని వృత్తము,


                  చెరువు నిటి వంట,పంట!చెలువ మమరె!పూర్వమున్!

                  పరువు కోరి గొప్ప నొప్పి!పర మిహములు మర్చిరే?

                  పరమ ఠీవి పెంపు నెంచు!కలి ప్రభ లివియే?యనన్!

                   వరలె!జీవి యంత్ర మౌచు!వరత ! సమత!గానకన్!


మమతొనరని వృత్తము,న,ర,జ,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-98130.


79.స్వేచ్ఛా జీవన వృత్తము,


                 ఆశ పాశలు మాసి పోయెన్!అల విహంగపు తీరయెన్!

                 పాశ బంధము లూడి పోయెన్!పరమ స్వేచ్ఛ వికారతన్!

                 కాశి వాసుడు చూచు చుండెన్!కలిమలాప ప్ర కీర్తినిన్!

                దేశ సంస్కృతి భావ తత్వమ్!దివిజులే!దిగి రావలెన్!


స్వేచ్ఛా జీవన వృత్తము,ర,స,య,న,భ,ర,గణము లుండును,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-93781.


80.భావ పూర్ణ వృత్తము,


              గంథపు టందము ఛందము!గణిత భావ ప్రపూర్ణతన్!

              గంథిని వాక్సతి భూషయు!క్రమ విశిష్టత కూర్చుచున్!

              అందము చిందు!మనోజ్ఞత!యతియు,ప్రాస,విశేషతన్!

             బంధపు టంద!పసందుల!బహుళ సార్ధకమౌ చిలన్!


     (  గంథపు టందము=భూ సౌరభము,గంధిని=సుహాసిని)


భావ పూర్ణ వృత్తము,భ,భ,భ,న,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-94109.


81.శ్రవణోపేత వృత్తము,


                వాణి గళ రత్న హారము!వాచామృత ధార!ఛందమై!

               భాణి గణ పూర్ణ భావత భాసిల్లె! విభూతి భాతినిన్!

               వేణు నినదాల శ్రావ్యత!భేషంచు విరించిమెప్పునన్!

               కాణి పుర విఘ్న రాజె?ప్రకాశంబు గనంగ సేయుతన్!


         (కాణి పుర విఘ్న రాజు=కాణిపాక గణపతి,)


శ్రవణోపేత వృత్తము,భ,జ,భ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-88489.


82.సుగతొనరు వృత్తము,


            ఛంద సొబగు లెరయకే!జరిగి వెనుక కేగగా!

           మందమతిని విడువరా!మరులు గొలుప తేజమున్!

           సుందరమగు తెలుగురా!సుగతి వెలుగు నింపుడీ!

           ఎందులకని విడిచితే?యిహము సుఖము మిథ్యరా!


సుగతొనరు వృత్తము,ర,న,ర,న,న,గణము లుడును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-98041.


83.పురుషతా వృత్తము,


           కంటికి కనురెప్ప తెల్గు!కాచు ననర్థాల నన్నిటిన్!

          ఇంటికి యిల వేల్పు భాష!యేలను?వీడగ జూచిరే!

           జంటకు నడి మంత్ర శ్రీలు!సాములు గారిడు లేలయా?

            బంటికి కొరకంచే! మందు!కాపురు షుండవు గాకుమా!


పురుషతా వృత్తము,భ,స,జ,భ,త,ర,గణము లుండును

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-85339.


84.వాచా దోష వృత్తము,


                 పర మమ్మీయే!మన యమ్మా!ప్రాణ హీన యమ్మ నీదొకో?

                కొర నౌనే?నీచెడు పక్కీ!కోరి జీవ మూడ దీసెగా!

                పరభాషా మోహము జీవా!పాడు జేయు!జాతి జీవనమ్!

               వరభీజా పూర్ణను వీడన్!వాని జన్మ చేకు చింతయే!


 వాచాదోష వృత్తము,న,య,య,ర,జ,ర,గణము లైడును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-94210.


85.నిత్య సత్యం వృత్తము,


            అంతు లేని యాశదేలయా?హాని చేరంగ నీయునే!

           పంత మూని దేశ భక్తినిన్!భావి సౌఖ్యంబెంచు!ధాత్రిన్!

            మంతనంబు లాడి మంచికిన్!మాయను బోనాడు!బాలకా!

            యెంతకైన!నిల్చు!నీతియే! యేదయ?సాటెంచ నీతికిన్!


నిత్య సత్యై వృత్తము,ర,జ,ర,భ,త,ర,గణము లుండును,

యతి 10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-85157.


86.మనుచర్య,వృత్తము,


            అనాది జ్ఞాన విహీనుడా!అంత నాదను కొందు వేల న్?

            సనాతనంబగు ధర్మమే?సర్వ మిథ్యగ నెంచి తేలన్?

            వినాశ పాశ విభూషణా!వింత చైద విషాశ్రితుండా!

             కనం గలంగునే?యాయువున్?కాల జ్ఞానివి!గావయా!


మను చర్య వృత్తము,జ,భ,ర,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-45262.


87.జ్ఞాన కైవల్య వృత్తము,


                  మనల నడిపే!శక్తినే!మాయ శక్తిని గెల్వ నౌనే?

                  ఘనుడనని యెంచేవె పో!?కాన రావిల తెల్సి కొమ్మా!

                  మనుజుడవు!నీజన్మమే మైనదైవము సామ్య మౌనే!

                   కన మిడిసి పాటేలయా?కైవలంబది కల్గు నొక్కో?


జ్ఞాన కైవల్య వృత్తము,న,నశత,త,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-92474.


88.కీర్తిలు వృత్తము,


            కల్తీ జన్మము నీయ. వచ్చు కన్నా!చావు నాపం గలవే?

           పల్తాపంబుల జన్మ మిద్ది పన్నా బ్దంబు లాపం వశమే?

            కల్తీ సేంద్రియ జీవ నాడి!కాలంతంబు నాపం దరమే?

            తొల్తం జీవుల సౌఖ్య మెంచు!తోరంబౌ!సుకీర్తిం వరలన్!


కీర్తిలు వృత్తము,మ,స,జ,మ,ర,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-106835.


89.నానానీ,వృత్తము,


             నా నానీ నానను నేనే!నానానను!నీ నాననన!నానీ!

            నేనే!నానే నను నానీ!నే నేనననీ!నీనానను! నే నే!

            నా నానీ!నిను నానం!నానీ!నిను!నానం!నన నీనే!

            నేనే నానీ నన నీనా!నే నే నిను నానా నను!నానీ!


నానానీ వృత్తము,మ,భ,మ,భ,త,య,గణము లుండును,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-52273.


90.అను భూతి వృత్తము,


            స్తుతి మతి యుత!నీతినిసూచి నెంచుమి!సుగుణానన్!

           గతి చెదరదు!మంచిని గను!కాంచన మను భూతిన్!

            అతులిత గుణ గణ్యునిశివు నొందగ నగు జీవా!

            కతిపయ గురు ధ్యానమె!కలుషంబులు తొలగించున్!


అనుభూతి వృత్తము,న,ర,భ,స,నశయ,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-63424.


91.మోక్షగామి వృత్తము,


              జీవ శక్తి తగ్గు నపుడు!చింత మోహరించు జీవికిన్!

             యావహించు!సర్వ వెతలు!యాత్మ క్షోభ నావరించున్!

            యేవగింపు గల్గు బ్రతుకు!యైచు ప్రాణ త్యాజ్య చింతన్!

             భావమందు భక్తి కుదుర!పాటు నెంచు మోక్ష ధృష్టిన్,!


మోక్ష గామి వృత్తము,ర,జ,న,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-82525.


92.వేదజ్ఞాన వృత్తము,


              ఉదాత్తానుదాత్త స్వరితయుజ్వల భావ గుంభనమై!

              సదా శక్తి భీజ వరద!శాస్త్రము వేదమై!భువినిన్!

              ప్రధానంబు జేకురిచెను!పావన కీర్తి కౌముదుల్!

              బధానంద సంస్మరితము!బోధిల నేర్చు వేదమున్!


వేద జ్ఞాన వృత్తము,య,జ,న,,భ,ర,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-110072.


93.వేద ప్రభ వృత్తము,


              అక్షయ తూణీరము వెదం!యహ రహముల్!సాధ్యం!శోధ్యమ్!

              పక్షము గాదేరికి?నిలన్బహు విధ జ్ఞానానందమ్!స్తుత్యమ్!

              శిక్షణ వైశిష్ట్యం!సాధ్యమ్!స్థిమిత వధాన్యందివ్యో ద్భాష్యమ్!

               భక్షిత భోజ్యం!హార్యమ్!పరమ ప్రబోధం జ్నానానందమ్!


వేద ప్రభ వృత్తము,భ,త,య,న,య,మ,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-7782.


94.అరుదగు వృత్తము,


               అరనిమిషము జాలును యశువులు బాయన్!భువి లోన్!

               పరముని గన నౌనొకొ?బ్రతుకున యెంతో యతనన్!

              తరముల శ్రమ జీవుల!తపనము!ధాత్రిం కీర్తిడున్!

               కర మరుదైన జీవన!గనుమయ!గర్వింపం!జగమ్!


అరుదగు వృత్తము,న,జ,భ,న,య,మ,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-40880.


95.సర్వేశం వృత్తము,


           తిమిర మజ్ఞానంబు పోవన్!తెలివే!జ్ఞానంబై!కీర్తిడున్!

          ప్రమిద దీపంబే?వెలుంగై!పరమాత్మం జేర్చున్!జ్ఞానతన్!

         తమ మహంబే?చెడుంగై!తర జీవాల మాపున్వడిన్!

         శ్రమ ఫలంబే?విభూదౌ?సమ సామ్యంబే?సర్వేశ్వరమ్!


సర్వేశం వృత్తము,న,మ,య,స,మ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము, వృ,సం:-67138.


96.పరమార్థ వృత్తము,


            పురుషార్థ జయంబే మోక్షమ్!పుణ్యంపురుషోత్తమం!బుధమ్!

             పరమార్థ మనంతానంతమ్!పర్వం !సు రసా విశేషకమ్!

             నర జన్మ గరీయమ్!సామమ్!నానా విధ సోధనమ్!వరమ్!

             వర జ్ఞాన విధి న్మేథ్యం బౌ!పరాకర్ష ధీమతం స్తుతమ్!


పరమార్థ వృత్తము,స,స,మ,త,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృసం:-88086.


97.పుణ్య ఫల వృత్తము,


              దయ,దాన,ధర్మ,నిరతిం దనరం బుణ్య ఫలంబిడున్!

             సు యశా!విశుద్ధ జననమ్!సురసాంబోధి!ప్రమోదమౌ!

              నియమం బనంత సుఖదమ్!నిరుపం బౌను!ధరాతలిన్!

              నయమెంచు జీవి బ్రతుకే?నవ సంఖ్యాక!సు జీవమౌ!


పుణ్య పల వృత్తము,స,జ,స,స,భ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-91880.


98.మనోరమ వృత్తము,


               రామా!యని బల్క నోరారన్!రహిమించి పెంచు మంచినిన్!

               నీమంబది రామమే!భూమిన్!నిరతంబు గాచు నేర్పునన్!

               కామారి,మనోభిదమ్!రామం కమనీయ శ్రీమనో రమమ్!

              శ్రీమంత మనంత కాంతారమ్!జిత మన్మథ కౌస్తుభమ్!బుధమ్!


మనోరమ వృత్తము,త,జ,య,స,జ,ర, గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87593.


99.జీవన సత్యం వృత్తము,


                  శివం! సుందరం!శ్వేత వర్ణమ్!జీవి సత్యము స్వచ్ఛమేర్చున్!

                  భవాం బోధినీ!క్షార తత్వమ్!బాధ రాయణ కారకం బౌ!

                  దివేశం!మహేశమ్!వరీయమ్! దీప్తిదంబగు కాల మెల్లన్!

                  జవం బేర్చుమా!నీతి మంతా!నేవ మొప్పగ భావి సౌఖ్యమ్!


జీవన సత్యం వృత్తము,య,య,య,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46154.


100.స్వేచ్ఛేనా వృత్తము,


               కొండ నాల్క మందు న్న నాల్కకోరి పీకె!నేమి వైద్యమో?

              మెండు టాశ!నాంగ్లేయు లంపె!మేలు స్వేచ్ఛ తీరిదాయెనే!

               పండె జాతి వైషమ్య భావ భంగు రాన నొప్పె!గొప్పగన్!

                మండె!సామ్య వాద మనంగ!!మాయ మున్గి తేల?భారతీ!


స్వేచ్ఛేనా వృత్తము,ర,జ,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-97397.


101.నెఱుక సాని వృత్తము,


                  నిదన మదన సదనా!నిథులు జేరె!ధనికులన్!

                  బదులు గనని వరమే!వరద మాయె!నవనిలోన్!

                 నిధులు వెనుక మనన్!నెఱుక సాని పదమయెన్!

                 తిధుల దనరు వెలుగే!తిరిగి వచ్చు ననునటుల్!


నెఱుక సాని వృత్తము,న,న,స,న,భ,స,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-106710.


102.అదుపు మీరు వృత్తము,


             కొదమ సింగ మవనిలో!కుక్క పిల్ల తోయ మయెన్!

            బదులు పల్కు జనులకే?పాప మొప్పె!నీచ సంస్కృతిన్!

           నిధులు లెక్క విడిచిరే!నేల సొమ్ము రాజుదే!యనన్!

           అదుపు దస్సె!ప్రగతదే!హాస మాన భూష లార్భటిన్!


అదుపు మీరు వృత్తము,న,భ,స,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-77282


103.భవిష్య వాణి వృత్తము,


                ఏమి కాల మహిమ యిదో?యెండమావి పంట భూమయెన్!

               కామితార్థ సిరు లవియే?@కాల మాయె నంచు దెల్పుచున్!

               క్షేమ మార్పు టూహ యిదియో?శిక్ష లేని దక్ష దోషమో?

              తామ సత్వ గుణ మిదియో?తప్పటంచు!చూపు చుండెనో?


భవిష్య వాణి వృత్తము,ర,న,న,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వశయక్షరము,వృ,సం:-87581.


104.చర్విత వృత్తము,


             కలిమి లేములు జంటగా!కదులు చుండును వీడకన్!

            కలిమి గర్వము పెంచునే?కనని రోగము!భోగమై!

            బలము శాసిలు ధర్మమున్!పరమ పావన మోపకన్!

            కలిమి పోయిన రోజునన్!కన నగున్!సమ సామ్యమున్!


చర్విత వృత్తము,న,భ,ర,న,న,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-87740.


105..కమ్మ నమ్మ వృత్తము,


               అమ్మలేని జగము లేదు!అమ్మ జన్మ నిచ్చు దైవమే!

               అమ్మ నిండు మనసదేను?ఆత్మ స్థైర్య ధైర్య మిద్ధరన్!

                అమ్మ నిండు దనము భూమి!హాయి నింపు జన్మ జన్మమౌ!

                 అమ్మలమ్మ చదువు లమ్మ!హర్ష జీవ మేర్చు బాలకా!


కమ్మ నమ్మ వృత్తము,ర,న,జ,ర,జ,ర,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-77413.


106.మాయా లోకమ్ వృత్తము,


                నేరానికి శిక్ష లేదయె?నీతినే!యవినీతి గెల్చెన్!

                బేరాలకు లొంగె లోకమ్!బీరువోని వికార మాయెన్!

                 సారామయ జీవ మాయెను!సర్వ మాయకు చిక్కె. సర్వమ్!

                 కారాటవి వెన్నెలో?యన!కాన దాయెను నేడు సత్యమ్!


                       (సారా మయ=సారాతో కూడిన)


మాయా లోకమ్ వృత్తము,భ,జ,భ,ర,స,య,గణము లుండును,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం,46511.

ధృతి ఛందము నందు,106.ఛందములు మాత్రమే గైకొన

 బడినవి,

                                మంగ ళమ్ మహాత్

                                    శ్రీ,శ్రీ శ్రీ శ్రి శ్రీ,  

9, ఆగస్టు 2026, ఆదివారం

మామిడి చెట్టు పరివారం. (గంపెడు పిల్లలు) రచన ... శ్రీ కడయింటి కృష్ణమూర్తి..గోవా...(నెల్లూరు)

0 comments

జైశ్రీరామ్. 

మామిడి చెట్టు పరివారం. (గంపెడు పిల్లలు)



రచయిత ... శ్రీ కడయింటి కృష్ణమూర్తి..గోవా...(నెల్లూరు)

పురుషోత్తమ రావు పాతకాలం మనిషి కాదు, నవీన ఛాందసుడు. కుటుంబ వ్యవస్థల మీద అపారమైన నమ్మకం కలవాడు. పాత తరాలకు క్రొత్త మెఱుగులు దిద్దాలన్న పంతం ఆయనది. పశు పక్ష్యాదులకు కూడా సంబంధాలు నెఱపుతూ దాని కూతురిది, దీని మనుమరాలది, దాని తల్లి యిది అని తన కొట్టం లోని పశువుల గురించి కూడా వరసలు గలిపి చెబుతుంటాడు. పశువులకు మాత్రం బంధుత్వాలు ఉండవా?? చెట్లకు ఉండవా??అనేది వారి వాదన. వారికి ఓ కూతురు ఇద్దరు కుమారులు. పెరట్లో ఒక మామిడి చెట్టు.  ఆ ముగ్గురూ ఈ మామిడి చెట్టూ వారికి ఆరు ప్రాణాలు. ఆ చెట్టు వారి ఇల్లాలికి అరణపు సంపద. 

దానికో చిన్న పూర్వ కథ. 

పురుషోత్తమ రావు గారి ఇల్లాలు కాపురానికి వచ్చిన రోజున ఆమె తండ్రి తమ పొలంలోని మామిడి చెట్టు పండ్లు ఓ బుట్టడు తెచ్చియిస్తూ "నాయనా ఇవి మన ఇంటి చెట్టు పండ్లు" అంటూ "అమ్మా ఇవి కోసి అందరికీ పెట్టు" అంటూ కూతురి చేతిలో ఓ రెండు పండ్లు పెట్టి మిగతా బుట్ట లోపల పెట్టించాడు.. "ఆమె ఇంకో నాలుగు పండ్లు కోసి భర్తకూ నాన్నగారికీ అత్తయ్య మామయ్యలకు కూడా పళ్లేలలో పెట్టి అందించింది. అందరూ వాటి రుచిని మెచ్చుకుంటూ ఆరగించారు. వారి ఆనందం చూసి అమ్మాయి తండ్రి సంతోషించారు. కొత్త గాబట్టి అమ్మాయి "అత్తయ్యా ఈ టెంకలూ తొక్కలూ ఎక్కడ వెయ్యమంటారు" అనడిగింది.

"అక్కడ ఉంచమ్మా నేను తీస్తాను. నువ్వెళ్లి నాన్నగారి దగ్గర కూర్చో" అంటూ ప్రేమగా చెప్పి ఆ టెంకలు తీసి ఇంటి పెరట్లో పడవేసింది. వాటికి ఈగలు ముసురుతూ ఉంటే అక్కడ ఉన్న పాలేరెవరో చూసి దాని మీద రెండు పారల మట్టి పోశాడు. "ఇక ఇక్కడ మనకేం పని, ఈ పాలేరు మన నోట మట్టి గొట్టాడు " అనుకుంటూ ఈగలు వెళ్లి పోయాయి. ఆ తర్వాత వారం రోజులకు వర్షం పడింది. ఆ ముసురు వారం పది రోజుల వరకూ సాగింది. ఆ తర్వాత కాస్త తెరిపి ఇచ్చేసరికి ఎవరో తట్టి లేపినట్లుగా ఆ మామిడి టెంకలు తలెత్తి చూసి మొలకెత్తాయి. ఎరుపూ హరితమూ కాని వర్ణంలో ఆకులు వ్రేళ్లాడేసుకుని ముద్దుగా కనిపించాయి. ముందుగా వాటిని చూసింది పురుషోత్తమ రావే. వాటిని పశువులు తొక్కకుండా ఒక ముళ్ల కంప అడ్డం పెట్టాడు. నాలుగు రోజులకు ఆకులు చిలుకాకు పచ్చగా వుండి తర్వాత నిదానంగా ముదురాకు పచ్చలోకి మారాయి. వారం పది రోజులకు మరో నాలుగాకులు వేశాయి, అలా నిదానంగా ఓ అడుగు ఎత్తు ఎదిగాయి. ఎంతో ఆరోగ్యంగా బలంగా ముద్దుగా ఉన్నాయా మొక్కలు. 

అప్పుడు పాలేరు వాటిని చూసి అయ్యగారూ ఇవి ఆరూ ఒక్కచోట ఉంటే సారం చాలక బలహీన పడతాయి. ప్రస్తుతానికి కుండీలలో వేర్వేరుగా వేద్దాం. అని ఆరు మట్టి కుండీలు అడుగున్నర ఎత్తూ ఓ అడుగు వ్యాసమూ ఉన్నవి చూసి తెచ్చి మంచి బలమైన ఎరువూ మంచి మట్టీ పోసి అందులో నాటారు. ఓ పది నెలలు గడిచేసరికి అవి బలంగాఎదిగి దారిన పోయే వారిని కూడా ఆకర్షించ సాగాయి. 

అప్పుడు పురుషోత్తమ రావు గారి తండ్రి వాటిని రామాలయం వద్ద ఒకటి, ఇంటి వెనుక పెరట్లో ఒకటీ, గ్రామ పంచాయితీ కార్యాలయం వద్ద ఒకటి, పాఠశాల వద్ద ఒకటి, తమ పొలంలో దొరువు గట్టున రెండూ ఇలా నాటించాడు. అవి దినదిన ప్రవర్థమానమవుతూ జనులకు కనుల విందు చేస్తున్నాయి.

అలా వారి సంకల్ప బలంతో పురుషోత్తమ రావు పెరట్లోని చెట్టుకూడా దినదిన ప్రవర్థమానమవుతోంది. ఈలోగా కాల చక్రం కూడా ఓ యిరవై ఆకులు ముందుకు జరిగింది. ఇప్పుడు పురుషోత్తమ రావు కుమార్తెకు పద్దెనిమిదేళ్లు. ఆయనకు కూతురంటే ఎంత ప్రేమో ఆ మామిడి మొక్క అన్నా అంతే ప్రేమ. మామిడి మొక్క కాస్త ఆలస్యంగానైనా పూతకొచ్చింది. పురుషోత్తమరావు పెద్ద పండుగే చేశాడు. అమ్మవారి గుడిలో ప్రత్యేక పూజలు చేయించాడు. అన్నదానం విరివిగా చేశాడు. పని గట్టుకుని వెళ్లి మిగతా చెట్లను కూడా చూసి వచ్చాడు. అవి కూడా ఇంచుమించు ఇదే పరిణామ క్రమంలో ఉన్నాయి. సంతోషించాడు.

మామిడి చెట్టు పూత పిందెలతో నిండుగా కనుల విందుగా ఉంది. భార్య ప్రోద్బలంతో గౌతమికి సంబంధాలు వెదకడం మొదలెట్టారు పురుషోత్తమ రావు గారు.

గౌతమి లాంటి అమ్మాయికి సంబంధాలు పనిగట్టుకు వెదకాలా? ఆయన అలా సంకల్పించిన విషయం తెల్సిన వెంటనే ఓ సంప్రదాయ కుటుంబం  "అమ్మాయిని చూసుకోవడానికి ఎప్పుడు రమ్మంటారు" అన్న వాకబుతో ముందుకొచ్చింది. పురుషోత్తమరావుగారికి సంతోషం కలిగించింది. సంకల్పించి ఏదీ ఇంకా రెణ్ణెల్లయినా కాందే. 

మామిడి కాయలు పక్వానికొచ్చాయి. 

ఇటు అమ్మాయికి మంచి సంబంధం రావడం అటు మామిడి తొలి కాపు కాయడం పురుషోత్తమ రావు గారికి రెండు కళ్లకీ రెండు పండుగల లాగా ఉంది. తమ పురోహితుడి సలహా మేరకు పెళ్లిచూపుల రోజు నిర్ణయించడం తో అది కూడా దగ్గర కొచ్చింది. శుభస్య శీఘ్రం అన్నారు పురోహితులు.

ముందు రోజు మధ్యాహ్నం పురుషోత్తమ రావు మామిడి చెట్టు క్రింద నులక మంచం వేసుకుని కూతురితో కలిసి కూర్చుని అటు మామిడి చెట్టునీ ఇటు గౌతమినీ కనుల నిండుగా చూసుకుంటూ ముచ్చట్లాడుతున్నాడు. అది చూస్తూ వారి ముచ్చట్లు వింటూ మామిడి చెట్టు కూడా పులకించింది.   ఆ పులకరింతతోబాటు కదలిక వచ్చి ఒక అరమాగిన పండును  వారి మధ్యన మెల్లగా పడేసింది. తండ్రీ కూతుళ్లిద్దరూ తలెత్తి చూశారు. "మీ ప్రయత్నాలు ‘ఫల’వంతం అవుతాయి ఇది నా ఆశీర్వాదం" అన్నట్లుగా చిరునవ్వు చిందించింది సీతమ్మ లాగా. ఆ సీతమ్మ కీమె తోబుట్టువే కదా. అది అర్థం అయినట్లుగా పురుషోత్తమ రావు రెండు కళ్లనుండి రెండు ఆనంద బాష్పాలు. గౌతమిని ప్రేమగా దగ్గరకు తీసుకుని ఆమె తలతో తన తల తాటించి కళ్లు తుడుచుకున్నాడు.

ఆ పండును భార్య కిచ్చి భద్రంగా బియ్యపు డబ్బాలో దాచమని చెప్పాడు.

ప్రక్క రోజుసాయంత్రం నాలుగవుతుండగా అమ్మాయిని చూసుకోవడానికి పెళ్లి వారు వచ్చారు. పురుషోత్తమ రావుగారు ఉదయమే మామిడి చెట్టు నీడ పడినంత మేర శుభ్రం చేయించి నీళ్లు చల్లించారు. నాలుగైదు కుర్చీలు వేయించి క్రింద కూర్చునే వాళ్లకు చాపలు వాటిపైన తెల్లని దుప్పట్లు పరిపించారు. అందరూ మామిడి చెట్టు కనుసన్నలలో ఆసీనులయ్యారు. పురోహితుల వారు ఇరు కుటుంబాల పరిచయ వాక్యాలు పలికారు. పురుషోత్తమ రావు గారు వరుని గురించి తెలుసుకున్నారు.

తెలుసుకొని తన కుమార్తె గురించి,

ఉ. ఇల్లడ బెట్టె నీపె నిట, యీమెవి యాటలు పాటలింతలా!

    పెల్లుగ బెంచినార మిక పెద్దగు వేలుపు మాట నిల్పుచు

    న్నిల్లడ దీర్పగా దలచి యీ సహకారము తోడు నీడలో

    చల్లగ నాటపాటలను చక్కగ నేర్చిన గౌతమిం దగన్.


మ.కో. కన్నవారము మేమె యైనను కాన్క బెట్టక దప్పునా

         కన్ను ఱెప్పల నార్పకుండగ గాచి నారము ప్రేముడిన్

         మన్ననన్ మరి యిచ్చుటల్ గని మాయురే యన ధాతయున్

         గ్రన్ననన్ మరి మీరలిప్పుడు కాన్క నందిన భాగ్యమే.

అని కావ్యపరిభాషలో పరిచయం చేసి వారి సంబంధాన్ని పటిష్ఠం చేసుకున్నాడు. 

తర్వాత నిన్నటి మామిడి పండును వారికి పళ్లెంలో పెట్టి అందించి ఆ పండునూ, పండు దొరికిన వైనాన్నీ,ఆ పండును కన్నతల్లి చెట్టునూ పరిచయం చేసి కళ్లు తుడుచుకుని ఆ పండును అక్కడే అందరూ ఆరగించాలని వేడుకున్నాడు. గౌతమికి కాబోయే మామగారు విస్తుబోయారు. ఒక మామిడి పండుకు ఇంత చరిత్రా. దాని పరిచయాని కింత ఉద్వేగమా? అనుకుంటూ తానూ  పురుషోత్తమ రావుగారి సహృదయాన్ని గ్రహించి ఆ పండును అందరూ తలో ముక్కా ఆరగించిన తర్వాత ఆ టెంకను కడిగించి " ఈ టెంకను పరంపరానుగతంగా మా యింటివద్ద నాటి పెంచుతాను. "గౌతమినీ, ఈ టెంకనుండి రాబోయే ఆ మొక్కనూ సమానంగా అభిమానంతో వాత్సల్యంతో చూసుకుంటానని మాట యిస్తున్నాను". అనగానే పురుషోత్తమ రావు కళ్ల నుండి నీళ్లు జలజల రాలాయి. వారికి గౌతమికీ మామిడి చెట్టుకీ ప్రేమ పరంగా అభేదం. ఒక్కసారి తలెత్తి మామిడి చెట్టు వంక జూశాడు. అది తృప్తిగా తలాడించింది. సంబంధాన్ని ఆమోదించింది. పురుషోత్తమ రావు గారి మనస్సు తేలిక పడింది. నా బిడ్డ బాగోగులు చూసుకోవడానికి ఈ చెట్టు తన బిడ్డని ముందే పంపుతోంది. అని కళ్లు తుడుచుకున్నాడు.

ముహూర్తాలు పెట్టుకోవడం, తాంబూలాలు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం సుముహూర్తం దగ్గర పడడం అన్నీ మామిడి చెట్టు స్వయంగా పర్యవేక్షించింది. గమనించింది, కల్యాణాన్ని కన్నులారా వీక్షించింది. దీవించింది, వధూ వరులను కళ్లారా చూసుకుంది. కొత్త దంపతులకు కబుర్లు చెప్పుకోవడానికి దట్టమైన నీడ నిచ్చింది.

చల్లని పిల్లగాలులతో వారిలో కొత్త కొత్త కోరికలను రేకెత్తించింది. గౌతమి ముంగురులను అటూ యిటూ పరుగెత్తింప జేస్తూ వరుని కళ్లలో ఆనందాన్ని నింపింది. తానూ ఆనందించింది.

గౌతమిని అత్తవారింటికి సాగనంపిన పురుషోత్తమరావు పెరట్లోకి వచ్చి మామిడి చెట్టు వంక తలెత్తి చూశాడు "బెంగ పెట్టుకోకు" అని ఓదారుస్తున్నట్లుగా రెండుసార్లు కళ్లార్పే నెపంతో కన్నీళ్లు చెంపల మీదికి వదిలేశాడు. భార్యా భర్తలిద్దరూ ఆ సాయంత్రం ఆ చెట్టు వద్దే కూర్చున్నారు. ఒకర్నొకరు చూసుకుంటున్నారు.

నేల వంక చూస్తున్నారు. చెట్టువంక చూస్తున్నారు. "అల్లుణ్ణీ అమ్మాయినీ ఇంకో రెండు రోజులు ఉండమని చెప్పాల్సింది" గొణుక్కున్నారు ఇద్దరూ ఒకేసారి.

"ఠప్" మని వారి మధ్య ఒక మామిడి పండు పడింది. ఉలిక్కి పడ్డారిద్దరూ.  తలెత్తి చూశారు చాలా ఎత్తుకొమ్మమీది నుండి పడిందేమో పండు చితికి పోయింది.

"వారినిప్పుడు కాపురానికి పంపడమే మంచిది. ఎక్కువ రోజులుంటే మమకారాలు ఎక్కువై మనస్పర్థలు రావచ్చు" "ఇలాగా"

అని ఆ చెట్టు పండును చూపి చెప్పినట్లయ్యింది వారికి. రెండు సార్లు కళ్లార్పుకుని అప్పటికి ఇంట్లో ఉన్న బంధువులు హెచ్చరించడంతో లేచి కళ్లు తేట పడగా లోనికి వచ్చి నిత్య నైమిత్తికాలు అన్యమనస్కంగానే పూర్తిచేశారు. "పండు పక్వం పరాధీనం" అన్న భావన కదలాడింది వారి కళ్లలో. ఆ భావన వారికీ వారు పెంచుకున్న ఆ చెట్టుకీ కూడా వర్తించింది. అవును గదా. 

కాల చక్రం మరో పదాకులు నడిచింది. పురుషోత్తమ రావు గారి కుమారులు ఇరువురూ చదువుకుని స్థిరపడ్డారు. గౌతమి కుమార్తె కిప్పుడు ఐదున్నరేళ్లు. గౌతమి తో బాటు అరణంగా అత్తవారింటికి వచ్చిన మామిడి మొక్క కిప్పుడు పదేళ్లు. ఇప్పుడిప్పుడే కాపుకొస్తూ ఉంది. 

చల్లని ఆ చెట్టు నీడలో అమ్మగారింటి ఆదరణను అత్తగారింట్లో పొందుతోంది గౌతమి. తండ్రి పరిష్వంగమే ఆ చెట్టు సాంగత్యం. ఆ చల్లని నీడయే తండ్రి ఆశీర్వచనం. తండ్రి గుర్తొచ్చాడు గౌతమికి.

మామిడి తొలి పూత పిందె చూసి పెద్ద పండుగే చేశాడు తండ్రి ఆనాడు. ఆ చెట్టు సంతానం ఇప్పుడు ఇక్కడ పూతకొచ్చింది. అదే ఆలోచిస్తూ 

చెట్టు వంక చూస్తూ కూతురితో కబుర్లలో ఉన్న గౌతమిని చూశారు మామగారు. మాటిమాటికీ మామిడి వంక చూస్తున్న ఆమె ఆలోచనలను పసిగట్టారు. "అమ్మా గౌతమీ" అంటూ దగ్గరకు వచ్చాడు. "మామయ్యా" అంటూ గౌతమి లేచి నిలబడింది. మామయ్య గౌతమి తల నిమిరి

"నాన్న గుర్తొస్తున్నాడు కదా తల్లీ" అనగానే గౌతమి కళ్ల నుండి రెండు కన్నీటి బొట్లు రాలాయి. నిన్నటి రోజున గౌతమి పేరుతో వచ్చిన ఉత్తరాన్ని

ఆమె చేతిలో పెడుతూ "నిన్న మధ్యాహ్నం పొలానికి వెళ్తూ ఉంటే పోష్టుమాష్టరు ఇచ్చాడు. రాత్రి యివ్వడం మరిచి పోయానమ్మా" అనగానే "అయ్యయ్యో ఫరవాలేదు మామయ్యా" అంటూ  విప్పి చదివి "తమ్ముళ్లిద్దరూ ఊరికి వెళ్తున్నారట మామయ్యా. దారిలో ఇక్కడ దిగి మేన కోడలిని చూసి వెళతారట" అంది గౌతమి.

"సంతోషం తల్లీ" "రెండు రోజులు ఉండమని చెబుదాం" అంటూ కొడుక్కి ఈ కబురందించడానికి లేచారు మామయ్యగారు. ఆ కబురు వారికందడం రెండు మూడు రోజులు ఉండే విధంగా పనులు సర్దుబాటు చేసుకుని వారు రావడం మేనగోడలితో కబుర్లు ఆటలు పాటలు ముద్దులూ మురిపాలూ పెద్దవారి ఆనందాలూ యధావిధిగా ఒక్కక్షణంలో జరిగి పోయాయి. ఆ రెండు రోజులూ మేనమామల మధ్యనే నిద్రపోయింది మేనగోడలు.

అటు నుంచి అన్నా యిటునుంచి తమ్ముడూ మేనగోడలిని చూచుకోవడంతోనే వారి నిద్రలు తెల్లారి పోయాయి. రాత్రంతా మేన గోడలి మీద ఈగను కూడా వాల నివ్వలేదు మేనమామలు.  ఒకరి కుడి చెయ్యి మరొకరి యెడమచెయ్యి భరోసాగా నిశ్చింతగా నిద్రబోయింది మేనగోడలు.

నిద్రలో లేచి తమ్ముళ్ల నిబ్బంది పెడుతున్నదేమోనని ఒకటికి రెండుసార్లు వచ్చి చూసింది గౌతమి.  వారి మధ్య ప్రసన్న వదనంతో ‘మా మామ లుండగా నాకు భయమేంటోయ్’ అన్నట్లుగా చిరునవ్వు చెదరనీకుండా నిండు చందమామను ధిక్కరిస్తూ నిద్రపోతోంది చిట్టి తల్లి. వారిని తృప్తిగా చూసి తానూ నడుం చాల్చింది. మేన మామ అనే మాట ఎంత భరోసా మేనగోడలికి.

ఉదయాన్నే నిద్ర లేచేసరికి తమ్ముళ్లిద్దరూ ఒకరు మేనగోడలికి పళ్లు తోముతున్నారు రెండో వారు చెంబుతో నీళ్లూ టవలూ పట్టుకుని రాణీగారి సేవకు సిద్ధంగా ఉన్నారు. అదయ్యింతర్వాత ముఖం తుడిచారు. ఆ తర్వాత మామల బుజాలమీద గుఱ్ఱం ఎక్కి వచ్చింది. మామయ్యలు పాలు తాగిస్తే తాగింది. సాయంత్రం మామయ్యలు వెళ్లి పోతారని తెలిసిందా గడుగ్గాయికి. అంతే, వెళ్లి పోవద్దు మామయ్యా ఇంకా కొన్ని రోజులుండండి మామయ్యా, అని అమ్మతో చూడమ్మా మామయ్యలు వెళ్లి పోతామంటున్నారు. అని ఫిర్యాదు చేసి తాతయ్య దగ్గరకెళ్లి "తాతయ్యా మీరు చెప్పండి వెళ్లవద్దని, నాకు మామయ్యలతో ఆడుకోవాలని ఉంది" అని తాతయ్యవద్ద గారాలు పోయింది. ఏడుపు మొఖం పెట్టింది. కోపంగా చూసింది. అవ్వ దగ్గరకెళ్లి కూర్చుంది.

అప్పుడు తాతయ్య ‘ఇలా రాతల్లీ’ అని చేతులు చాచాడు. పరుగున వెళ్లి కళ్లింత పెద్దవి చేసి"మామయ్యలను ఉండమని చెబుతావా??" అని చంకెక్కింది.

దేవుడు భక్తికి వశుడవుతాడు. ఎంతటి ఱాతి గుండె అయినా చిన్న పిల్లల ప్రేమకు వశం కాక తప్పదు. "మామయ్యల తోబాటు ఊరికి వెళ్తావా తల్లీ" అనగానే తాతయ్య బుగ్గల మీద అమాంతం ముద్దుల వర్షం కురిపించేసింది మనుమరాలు. అందరి కళ్లూ తెరిపిన బడ్డాయి.

"అమ్మా గౌతమీ మీరూ తమ్ముళ్లతో కలిసి వెళ్లి అమ్మా నాన్నల దగ్గర నా ల్రోజులుండి రండి అని కొడుకుతో నీవూ వెళ్లు" అంటూ "ఈరోజు నవమి రేపు ఉదయం బాగుంది ప్రయాణానికి "

అని బయటికి నడిచాడు. అలా వెళ్లి పాలేరుని పిల్చుకుని వచ్చి కొన్ని కొబ్బరి కాయలు దింపించాడు. దోర మామిడి కాయలు ఏరి కొయ్యమని పురమాయించాడు. వాడాపనిలో నిమగ్నమయ్యాడు. అత్తగారేవేవో జాడీలలో సర్దింది. 

అన్నీ భద్రంగా కట్టి బండెక్కించారు మామగారు. కోడలికి జాగ్రత్తలు చెప్పి వెనుదిరిగారు. బయలుదేరేటప్పుడు మనుమరాలు తాతయ్య మెడకు చుట్టుకుని ‘మా మం...చి తాతయ్య’ అని కితాబిచ్చింది. అంత పెద్ద బిరుదిస్తే ఏ తాతయ్య పొంగిపోడు.

కొడుకులూ కూతురూ అల్లుడూ మనుమరాలూ ఒక్క సారిగా వచ్చేసరికి పురుషోత్తమ రావు దంపతుల ఆనందానికి అవధులు లేకుండా పోయాయి.

ఇక్కడికొచ్చినా మేనగోడలికి మేన మామల తోడిదే లోకం. మామిడి పండ్లూ కొబ్బరికాయలూ ఇంకా ఏవేవో అన్నీ ఇంట్లోకి చేరాయి.

గౌతమి రాగానే ముందు పరామర్శించిది మామిడి చెట్టునే. ఒక్కసారి తడిమి చూసుకుంది చేతికందిన ఆకులని నిమిరింది. తనివిదీరా చివరి కొమ్మవరకూ చూసింది. దాని నీడన కూర్చుంది. ‘గౌతమీ కాఫీ’ అని తల్లి పిలవడంతో లేచి లోనికెళ్లింది.

"అమ్మా నేనలా అమ్మవారి గుడిదాకా వెళ్లోస్తాను. అంది గౌతమి. ‘నేనో’ అంది కుమార్తె. ‘నీవు లేకుండానా? లేచి స్నానం చేసి మామయ్య తెచ్చిన గౌను వేసుకో’ అంటూ కూతుర్ని స్నానానికి లేవదీసింది. మామయ్య లిద్దరూ దొడ్లో మామిడి కాయలను పక్వానికొచ్చినవి ఏరి కోయిస్తున్నారు.  

పురుషోత్తమరావు అది చూసి చెట్టు కొమ్మలు లాగి లాగి కాయలు కోస్తూ ఉంటే ఆ చెట్టుకెక్కెడ నొప్పి కలుగుతుందేమోనని, వారితో

ఉ. భద్రము కాయ గోయునెడ భద్రము కొమ్మెలు రెమ్మలుందగన్

    ఛిద్రము గాక యుండగను చిక్కము లోనికె గోయుడెంతయున్

    నిద్రల గాచి పెంచితిని నిక్కము దీనిని కన్న బిడ్డగన్

    భద్రము గాగ నిచ్చినది భవ్యుల మన్మల మన్మరాండ్రనున్. 

అని హెచ్చరించారు.

పిల్లలు గుడికి బయలుదేరుతూ ఉండగా పురుషోత్తమరావుగారు రెండు బుట్టలలో గౌతమి తెచ్చిన మామిడి పండ్లూ ఇక్కడి చెట్టు పండ్లూ విడిగా నింపి "అమ్మా గౌతమీ ఇవి గుడిలో అమ్మవారికి నివేదనగా సమర్పించు. ఈ బుట్టలోని పండ్లు ఆ బుట్టలోని పండ్లకు మేన మామలు అని పూజారికి చెప్పు" అంటూ అందించాడు. 

పురుషోత్తమరావు గారి హృదయం తెలిసిన పూజారి ఆశ్వర్య పడలేదు. వారిలా కాక మరోలా ఆలోచిస్తారా? అనుకున్నాడంతే.

"అమ్మా గౌతమీ ఈ పండ్లను ఊరంతటికీ ప్రసాదంగా పంచి పెడతాను." అమ్మవారు కూడా సంతోషిస్తారు. ఆశీర్వదిస్తారు. అని చేయెత్తి తానూ ఆశీర్వదించాడు.

ఆలయం ఆవరణలోని చెట్టుపండ్లు ఓ పది కోయించి గౌతమి వెంట పంపించాడు. 

మధ్యాహ్నం మేనమామలు మేనగోడలిని వెంటబెట్టుకుని తాము చదువుకున్న పాఠశాల కెళ్లారు. వచ్చినప్పుడల్లా బడికి వెళ్లి మాష్టార్లను కలిసుకోవడం వారి ఆశీస్సులు పొందడం వారికొక ఆనవాయితీ. మాష్టార్లందరినీ మేనగోడలు కబుర్లతో ముంచెత్తింది. ఆ పాఠశాలకు కూడా 

మామిడి బంధుత్వం ఉంది గదా. ఆ చెట్టుకూడా కాపుకొచ్చింది. ఆ చెట్టు పండ్లు కోయించి మేనగోడలికి చిన్న బుట్టలో పెట్టి "ఇవి నీవే" అంటూ అందించారు.

అలాగే పొలంలోని చెట్టు పండ్లు కూడా పురుషోత్తమరావు గారింటికి చేరాయి. మనుమరాలు వాటిని చూసి అబ్బో ఎన్ని మామిడి పండ్లో అని ముక్కున వేలేసుకుంది. "తాతయ్యా నేను లెక్క బెట్టనా?" అనే మాటకే పొంగిపోయారు తాతగారు. తాత సాయంతో మనుమరాలు లెక్కబెట్టింది. ఆమె లెక్క ఏమో గానీ మొత్తం అరవై పండ్లు తేలాయి. ఇవన్నీ ఆ చెట్టు గంపెడు పరివారమే. గర్వంగా తలెత్తి చూసింది మామిడి చెట్టు.

ఆ నాలుగు రోజులలో ఎవరొచ్చినా మామిడి పండ్లే పలహారం. అరవై మామిడి టెంకలనూ జాగ్రత్త చేయించారు పురుషోత్తమరావుగారు. పాలేరు చేత

ఆ టెంకలన్నీ తన పెరట్లోనే పాతేయించాడు. అవి మొలకెత్తి ఓ ఆడుగు వరకూ పెరిగిన తర్వాత అరవై కుండీలని తెప్పించి వాటిలోకి మార్చాడు. మంచి ఎరువు వేస్తూ జాగ్రత్తగా కాపాడాడు. ఇదంతా ఆ మామిడి చెట్టు గమనిస్తూ ఉంది. తన పిల్లలను అక్కున జేర్చుకుని కాపాడుతున్న పురుషోత్తమ రావు ఆ చెట్టు కళ్ళకు సర్వ జగత్పోషణ కర్తయైన పురుషోత్తముడి లాగే కనిపిస్తున్నాడు. మనసు నిండి పోయింది. 

వినాయక చతుర్థి దగ్గర పడుతోంది. కుండీలలోని మామిడి మొక్కలు ననవలాడుతూ కనువిందు చేస్తున్నాయి. వియ్యంకుల వారినీ అల్లుడినీ కుమార్తెనూ మనుమరాలినీ పండుగ ఇక్కడ జరుపుకుందామని ఆహ్వానించారు. వారూ వచ్చారు. హడావిడి అంతా తాతలూ మనుమరాలిదే.

మేనగోడలి సేవలన్నీ మేనమామలవే. గౌతమికీ ఆమె తల్లికీ  ఈ పనులనుండి విశ్రాంతి.

ఆ మామిడి మొక్కల కుండీలను వలయంగా ఏర్పరచి  మధ్యలో  చిన్న మంటపం ఏర్పాటు చేసి గణపతిని అక్కడకు ఆహ్వానించారు. ఆవాహయామి పూజయామి. పంటల గణపతి పేరు సార్థకం అయింది. ఈ ఏర్పాట్లను చూసి ఊరు ఊరంతా వచ్చి పాలు పంచుకుంది. ఉత్సవం తొమ్మిది రోజులు సాగింది. వచ్చిన అతిథులకు భోజన సత్కారాలతోబాటు  ఓ మామిడి మొక్క ప్రసాదంగా సమర్పించారు. ఓ పదిహేను మొక్కలు గౌతమి మామగారు అక్కడ తమ ఊరిలో వితరణ చేస్తానని చెప్పారు.

ఆ ఏర్పాట్లు జరిగాయి. ఆ ఉత్సవాలలోనే మేనమామ లిరువురకూ తమ పిల్లల నిస్తామంటూ ఓ రెండు కుటుంబాల వారు ముందుకు వచ్చి సంబంధం ఖాయం చేసుకున్నారు. చెప్పేదేముంది ఓ రెండు మామిడి కుండీలు వారిళ్లకూ చేరాయి. మామిడి సంతతి ఊరు ఊరంతా విస్తరించింది.

ఈ తతంగం అంతటినీ పర్యవేక్షిస్తున్న మామిడి చెట్టుదే ఉత్సాహం అంతా. సంతోషానందాలతో పొంగి పోయింది.  తన బిడ్డలూ మనుమలూ మనుమరాండ్రూ ఎంతలా విస్తరించారు. 

తర్వాతి పదేళ్లలో ఈ దేశం మొత్తం తన సంతతి సంతతితో నిండి పోతుంది అన్న భావం ఆ చెట్టుని మరింత పులకింప జేసింది.

పురుషోత్తమ రావు తలమీద నాలుగాకులు రాల్చి తన సంతోషాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ "ఇవీ మన కుటుంబాలు గంపల కొద్దీ పిల్లలు" అని కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండి పోగా మనసారా ఆశీర్వదించింది.

అన్నట్లు ఆ రోజు అమ్మవారి గుడిలోని అర్చకులు చేసిన పని చెప్పడం మరిచాను.

వారికి కూడా గౌతమి అభిమాన పుత్రికే. అందుకే 

ఉ. పావన గంగ, భోగ శచి, భాగ్యపు గౌరి, గభీర భూమి సం

    భావన కుంతి, రూప గుణ భారతి, సంపద లక్ష్మి దేవి, సం

    సేవిత సంజ్ఞ,నిశ్చల విశేష యరుంధతి యైన లక్ష్మి దాఁ

    గేవల కన్యయే తలఁపఁ గీర్తన సేయఁ దగున్ ధరాస్థలిన్.(వీరభద్ర విజయం)

అని గౌతమిని ఆశీర్వదించారు.

శుభం.....

కడయింటి కృష్ణమూర్తి..గోవా...(నెల్లూరు)

జైహింద్.

7, ఆగస్టు 2026, శుక్రవారం

శ్రీ కంచి పరమాచార్య స్వామివారి మూకసారములో23 వ శ్లోకమయిన మందస్మిత శతకములోని 23వ శ్లోక భాష్యము. ... శ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి.

0 comments

శ్రీ కంచి పరమాచార్య స్వామివారి మూకసారములో23 వ శ్లోకమయిన మందస్మిత శతకములోని 31వ శ్లోక భాష్యము.   ...   

శ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి.  07 -08 -2026.

శ్లోII   చేతః శీతలయంతు నః పశుపతేరానందజీవాతవో

నమ్రాణాం నయనాధ్వసీమసు శరచ్చంద్రాతపోపక్రమాః |

సంసారాఖ్యసరోరుహాకరఖలీకారే తుషారోత్కరాః

కామాక్షి స్మరకీర్తిబీజనికరాస్త్వన్మందహాసాంకురాః ||

ప్రతిపదార్థం

కామాక్షి = ఓ కామాక్షీ దేవీ!

పశుపతేః = పరమశివునికి

ఆనంద జీవాతవః = ఆనందాన్ని తిరిగి ప్రాణవంతం చేసే దివ్యౌషధాలు,

నమ్రాణామ్ = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క

నయనాధ్వసీమసు = కంటి చూపుల పరిధిలో (కంటి మార్గాల్లో)

శరచ్చంద్రాతపోపక్రమాః = శరత్కాలపు వెన్నెల వలె ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవి,

సంసారాఖ్య సరోరుహాకర ఖలీకారే = సంసారము అనే తామర చెరువును పాడుచేయడంలో (నాశనం చేయడంలో)

తుషారోత్కరాః = మంచు బిందువుల సమూహం వంటివి,

స్మర కీర్తి బీజనికరాః = మన్మథుని కీర్తి అనే పైరుకు (విజయానికి) తెల్లని విత్తనాల సమూహం వంటివి అయిన

త్వత్ మందహాసాంకురాః = నీ చిఱునవ్వు మొలకలు

నః = మా యొక్క

చేతః = మనస్సును

శీతలయంతు = చల్లబరచుగాక (శాంతింపజేయుగాక).

తాత్పర్యం

ఓ కామాక్షీ దేవీ! పరమశివునికి ఆనందాన్నిచ్చే సంజీవని వంటివి, నమస్కరించిన భక్తుల నేత్రాలకు శరత్కాలపు వెన్నెలలాగా అత్యంత ఆహ్లాదాన్ని పంచేవి, ‘సంసారం’ అనే తామరల చెరువును తుడిచిపెట్టే తుషార బిందువులు (మంచు సమూహం) వంటివి, మన్మథుని యశస్సును పెంచే విత్తనాల వంటివి అయిన నీ చిరునవ్వు మొలకలు (కాంతిరేఖలు) మా మనస్సులకు పరమ శాంతిని, చల్లదనాన్ని ప్రసాదించుగాక!

విశేష వివరణలు

1. రూపకాలంకారము:

అమ్మవారి మందహాసాన్ని కేవలం ఒక నవ్వుగా కాకుండా, శివునికి ఆనందాన్నిచ్చే 'దివ్యౌషధం'గా, భక్తుల కళ్లకు 'శరత్కాలపు వెన్నెల'గా, సంసార తామరలను తుడిచిపెట్టే 'మంచు'గా, మన్మథుని కీర్తిని పెంచే 'విత్తనాలు'గా అభేదంగా నిరూపించి వర్ణించడం వల్ల ఇందులో రూపకాలంకారము సుస్పష్టంగా ఉంది.

2. కవి సమయము (కీర్తి వర్ణన):

సంస్కృత కావ్య సంప్రదాయంలో (కవి సమయంలో) 'కీర్తి' లేదా యశస్సును ఎప్పుడూ తెల్లని రంగుతో పోలుస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారి నవ్వు కూడా తెల్లనిది కావడం చేత, ఆ తెల్లని చిరునవ్వులను మన్మథుని కీర్తికి కారణమైన "తెల్లని విత్తనాలు" (బీజములు) గా కవి వర్ణించారు.

3. సమాసోక్తి మరియు పరిణామాలంకారాలు (కృషక వ్యవహార స్ఫురణ):

ఈ శ్లోకంలో ఒక రైతు వ్యవహారం (వ్యవసాయ ప్రక్రియ) రూపకంగా స్ఫురిస్తుంది:

ఖలీకారే = పొలాన్ని దుక్కి దున్ని సిద్ధం చేయడం (కళ్ళం చేయడం).

తుషారోత్కరాః = నీరు చల్లడం.

బీజనికరాః = విత్తనాలు విత్తడం.

అంకురాః = మొలకలు రావడం.

ఈ విధంగా ఒక వ్యవసాయ క్రమం అమ్మవారి మందహాస వర్ణనలో అంతర్లీనంగా స్ఫురించడం వల్ల సమాసోక్త్యలంకారము ఏర్పడింది. అలాగే, ఈ అంకురాలు భక్తుల మనస్సును చల్లబరచడానికి అమ్మవారి 'మందహాసాలు'గా పరిణమించవలసి రావడం వల్ల పరిణామాలంకారము కూడా ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

స్వస్తి.

పతంజలి తాడేపల్లి.

ఇంతటి చక్కని భాష్యమునందించిన మహోదయులు శ్రీ తాడేపల్లి పతంజలిగారికి ధన్యవాదములు.

ఈ శ్లోకమునకు నా అనువాద పద్యము.

తే.గీ.II  అభవు నానందమున్ బెంచు నౌషధంబు,

భక్తులకు శరచ్చంద్రిక, భవ సరోరు

హములఁ గలగించు మంచు, కీర్తిమొలక రతి 

పతికి, నీ నవ్వు, జనని! నన్ సతము కాచు.

జైహింద్.