శ్రీమద్భాగవతం లో పోతన గారు "సీతారామాకల్యాణం" వర్ణన. ... డా. దేవగుప్తాపు సూర్య గణపతి రావు.

 జైశ్రీరామ్.

కిసలయ ఖండేందు బిస కుంద పద్మాబ్జ

            పద ఫాల భుజ రద పాణి నేత్ర 

గాహళ కరభ చక్ర వియత్పులిన శంఖ 

            జంఘోరు కుచ మధ్య జఘన కంఠ 

ముకుర చందన బింబ శుక గజ శ్రీకార

             గండ గంధోష్ఠ వాగ్గమన కర్ణ 

జంప కేందు స్వర్ణ శఫర ధనుర్నీల 

             నాసికాస్యాంగదృగ్భ్రూ శిరోజ

నళి సుధావర్త కుంతల హాస నాభి 

కలిత జనకావనీపాల కన్యకా ల 

లామ బరిణయ మయ్యె లలాటనేత్ర 

కార్ముక ధ్వంస ముంకువ గాగ నతడు.    ----    భాగవతం 2-158

పై పద్యం శ్రీమద్భాగవతం లో పోతన గారు "సీతారామాకల్యాణం" వర్ణించిన సందర్భం లోనిది.

తన తరువాతి ప్రబంధ కవులకు పద్య రచనలో క్రొత్తబాటలు పరచిన ఒజ్జబంతి ఈ పద్యం.

మొదట పద్యశిల్ప చాతుర్యం చూద్దాం. సీసం నాలుగు పాదాలలో (ప్రతీ పాదం లోనూ) - ప్రథమార్థాలలో ఆరు ఉపమానాలు, ద్వితీయార్థాలలో ఆరు ఉపమేయాలు చెప్పారు. క్రమంగా అన్వయం చేసుకోవాలి. 

ఈ నాలుగు పాదాలలోనూ సీతమ్మ అవయవ వర్ణన ఉంది .

ఎత్తు గీతి లో మళ్ళీ మూడు ఉపమానాలు మూడు ఉపమేయాలు చెప్పారు. 

మిగిలిన గీతిలో రామయ్య పైన వర్ణించిన సీతమ్మను విల్లు విరిచి పెండ్లి చేసుకున్న వైనం చెప్పారు.

భావం లోకి ప్రవేశిద్దాం. 

అన్వయ క్రమం.

1. కిసలయము (చివుళ్ళు) - పద  (పాదములు) 

   ఖండేందు (అర్థ చంద్రుడు) - ఫాల (నుదురు)

   బిస (తామర తూండ్లు) - భుజములు 

   కుంద  (మొల్లలు) - రద (దంతములు) 

   పద్మములు   - పాణి (హస్తములు)

   అబ్జములు (కలువలు) - నేత్ర (కనులు)

2. కాహళ (బాకాలు) - జంఘ ( పిక్కలు )

     కరభ  (ఏనుగులు) - ఊరు (తొడలు)

    చక్ర  (చక్రవాకములు) - కుచ  (స్తనములు)

    వియత్ (ఆకాశము)  - మధ్య (నడుము)

    పులిన ( ఇసుక తిన్నెలు) - జఘన (పిరుదులు)

    శంఖ  -  కంఠ (మెడ)

3. ముకుర (అద్దములు) - గండ  (చెక్కిళ్ళు)

    చందన - గంధ (శరీర పరిమళము)

    బింబ (దొండపండు) - ఓష్ఠ (పెదవులు)

    శుక (చిలుక) - వాక్ (పలుకు)

    గజ (ఏనుగు) - గమన (నడక)

    శ్రీకారము - కర్ణ  (చెవులు)

4. చంపక (సంపంగి ) - నాశిక  (ముక్కు)

     ఇందు (చంద్రుడు) -  ఆస్య (మోము)

    స్వర్ణ  (బంగారం) - అంగ (శరీరము)

    శఫర ( చేపలు ) - దృక్ (చూపులు)

    ధనుస్సు ( విల్లు ) - భ్రూ (కనుబొమలు)

    నీల (నీలాములు) - శిరోజ  (తలవెంట్రుకలు)

ఎత్తుగీతి 

 1. అళి (తుమ్మెదలు) - కుంతల (ముంగురులు)

     సుధ (అమృతము) - హాస (నవ్వు)

     ఆవర్తము (సుడి) - నాభి (బొడ్డు)

2-4 ఇన్ని గుణములు కలిగిన జనక రాజు గారి పుత్రిక (జనక అవనీపాల కన్యక) ను శివుని విల్లు విరిచి (లాలాట నేత్ర కార్ముక ధ్వంసము) దానిని కన్యాశుల్కము గా చెల్లించి (ఉంకువ గాగ) రాముడు (అతడు) పరిణయమాడెను.

విశేషాలు :

పై ఉపమానాలు అన్నీ పరిశీలిస్తే సీతమ్మను ఆదిపరాశక్తి యైన అమ్మవారిగా వర్ణిస్తున్నారని తెలుస్తూనే ఉంది.

 దేవతాస్త్రీ లను వర్ణించే టప్పుడు పాదాది కేశ పర్యంతము వర్ణించడం సంప్రదాయం.

సీస పద్యం నాలుగు పాదాలలో పాద కిసలయాల నుంచి ప్రారంభించి నీల శిరోజాల వరకూ వర్ణించి ఈ నియమం పాటించారు.

మళ్ళీ ఎత్తు గీతి లో మూడు అదనపు ఉపమానాలతో కుంతలముల నుండి నాభి వరకూ వ్యతిరిక్త క్రమం లో వర్ణించారు. బహుశా సౌందర్య లహరిలో శంకరాచార్యుల వారు అమ్మవారిని కేశాది పాద పర్యంతము చేసిన వర్ణన గుర్తు వచ్చి యుంటుంది.

 సీసములో కేవలము దేవతా స్త్రీ గా వర్ణించిన పోతనగారు తృప్తి గొనక శంకరాచార్యుల పంథాలో మరల కొంత పై నుండి అర్థ భాగము వర్ణించి ఆమె శక్తి స్వరూపమని  సూచించి తృప్తి నందినారని నా ఊహ.

ఇక రామయ్య శివధనుర్భంగమును ఉంకువ (ఓలి, కన్యక కొరకు మామ గారికి ఇచ్చే ఎదురు కట్నము) గా చెల్లించి పెండ్లి చేసుకున్నాడట! ఈ ఓలి శబ్దానికి సందర్భానుసారంగా సంపూర్ణము అని అర్థం చెల్లుతుందిట.

సీతారామ కల్యాణం సంపూర్ణం.

డా. దేవగుప్తాపు సూర్య గణపతి రావు.

జైహింద్.

శ్రీ కొప్పరపు సోదర కవులు (శ్రీ వేంకట సుబ్బరాయ కవి, శ్రీ వేంకటరమణ కవి) రచించిన ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము( లవ కుశ కావ్యం)’ లో 45 వ పద్య సమగ్ర వివరణ: -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

జైశ్రీరామ్.

వ్యంగ్యంగా లవుని ప్రస్తావన కలిగిన పద్యం

శ్రీ కొప్పరపు సోదర కవులు (శ్రీ వేంకట సుబ్బరాయ కవి, శ్రీ వేంకటరమణ కవి) రచించిన  ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము( లవ కుశ కావ్యం)’ లో  45 వ పద్య సమగ్ర వివరణ: 03. 10. 2026

                                                     -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

తే॥గీ॥ ఊరికి బరగణాకునయ్యురుతరమతి

 శాలిపెత్తన దారయి చౌదరికుల

 మునను వాసిగణించె నంభోనిధులను

 క్షీర వారాశి వడువునఁ జిన్ననాఁడె  45

పదవిభాగము

ఊరికిన్ — పరగణాకున్ — ఆ ఉరుతర మతిశాలి — పెత్తనదారు అయి — చౌదరి కులమునను — వాసి గణించెన్ — అంభోనిధులను — క్షీరవారాశి వడువునన్ — చిన్ననాఁడె.

అవతారిక (సందర్భం)

జాగర్లమూడి వంశంలో ఉద్భవించిన కథానాయకుడు ‘చౌదరయ్య’ గారి బాల్య ప్రాభవాన్ని, ఆయన అసాధారణ పరిపాలనా దక్షతను, నాయకత్వ గుణాన్ని కవులు వర్ణిస్తున్నారు. మహా మేధావియైన ఆ చౌదరయ్య పిన్నవయస్సులోనే తన సొంత గ్రామానికే కాక, యావత్ పరగణాకు (అనేక గ్రామాల సముదాయానికి) ప్రధాన సర్వాధికారియై, సమస్త సముద్రాలలో క్షీరసాగరం ఎలా అగ్రగణ్యమో అలా తన చౌదరి వంశంలోనే అగ్రస్థానాన్ని అధిరోహించాడని కీర్తించే సందర్భమిది.

ప్రతిపదార్థం 

ఆ ఉరుతర మతిశాలి = మిక్కిలి విశాలమైన, లోతైన బుద్ధికుశలత (ప్రజ్ఞాపాటవాలు) కలిగిన ఆ చౌదరయ్య; చిన్ననాడె = పిన్నవయసులోనే (బాల్య/యౌవన దశలోనే); ఊరికిన్ = తాను నివసించే కారంచేడు గ్రామానికిని; పరగణాకున్ = ఆ చుట్టుపక్కల అనేక గ్రామాలతో కూడిన పరిపాలనా విభాగమైన సమగ్ర పరగణాకును; పెత్తనదారు అయి = సర్వాధికారాలు కలిగిన ముఖ్య పాలకుడై / పెద్దరికం వహించే నాయకుడై; అంభోనిధులను = సప్త సముద్రములలోను; క్షీరవారాశి వడువునన్ = పరమ పవిత్రమైన పాలకడలి (పాలసముద్రము) ప్రశంసలందుకున్న రీతిగా; చౌదరి కులమునను = సమస్త చౌదరి వంశ ప్రముఖుల యందును; వాసి గణించెన్ = మిక్కిలి ప్రసిద్ధిని, గొప్ప గౌరవ కీర్తులను సంపాదించెను.

తాత్పర్యము

అపారమైన బుద్ధివైభవం కలిగిన ఆ చౌదరయ్య చిన్న వయసులోనే తన గ్రామానికే కాకుండా మొత్తం పరగణాకే పెద్దరికం వహించే ప్రధాన అధికార బాధ్యతలను చేపట్టాడు. భూమండలంలోని సప్త సముద్రాలలో అమృతానికి, లక్ష్మీదేవికి నిలయమైన క్షీరసాగరం ఎంతటి శ్రేష్ఠమైనదో, అంతటి అగ్రగణ్యుడై తన చౌదరి వంశీయులందరిలోనూ పిన్ననాడే అసాధారణమైన కీర్తిప్రతిష్ఠలను చూరగొన్నాడు.

విశేషాలు 

1. పరగణా: ఇది మధ్యయుగాల నాటి మొఘల్, కుతుబ్‌షాహీ మరియు ఆంగ్లేయుల ప్రారంభ పాలనా కాలంలో ప్రసిద్ధమైన ప్రాదేశిక పరిపాలనా విభాగం. అనేక గ్రామాల (దాదాపు 50 నుండి 100 గ్రామాలు) సమూహాన్ని ‘పరగణా’ అనేవారు. (జిల్లాలోని ఉపవిభాగము, తాలూకా కన్న పెద్ద భాగము అని మరొక అర్థం)

2. చౌదరయ్య కేవలం ఒక ఊరి నాయకుడు మాత్రమే కాక, మొత్తం పరగణా స్థాయి వ్యవహారాలను, శాంతిభద్రతలను, న్యాయపాలనను సమర్థవంతంగా చక్కదిద్దే సమగ్ర నాయకుడని చెప్పడం ఆయన సామాజిక ప్రాబల్యానికి నిదర్శనం.

3. శ్రీహరి నిఘంటువు పెత్తనదారుకు  ఇచ్చిన రెండు అర్థాలూ చౌదరయ్య గారి పాత్రకు ప్రత్యక్షంగా వర్తిస్తాయి:

 “అర్థం 1:  పెత్తనము చేయువాఁడు, ఆధిపత్యము చేయువాఁడు”

కొప్పరపు కవులు పద్యంలో కేవలం ‘ఊరికి’ మాత్రమే కాక, ఏకంగా ‘పరగణాకు’ పెత్తనదారు అని స్పష్టం చేశారు.

ఆ చుట్టుపక్కల ఉండే అనేక గ్రామాల సముదాయానికి న్యాయ నిర్ణేతగా, పెద్దమనుషుల పంచాయతీల్లో సమస్యలను క్షణంలో పరిష్కరించే అత్యున్నత సామాజిక ఆధిపత్యం (గ్రామపెద్దరికం) వహించిన నాయకుడని ఈ అర్థం సమర్థిస్తుంది.

4. అర్థం 2: “కొద్ది ముదరా తీసికొని రైతుల దగ్గఱ శిస్తులు రాబట్టు పెద్ద”

ఇది ఆనాటి రెవెన్యూ పరిపాలనా వ్యవస్థకు సంబంధించిన అత్యంత కీలకమైన చారిత్రక నిర్వచనం.

మొఘల్, కుతుబ్‌షాహీ మరియు కంపెనీ పాలనా కాలంలో పరగణా స్థాయిలో ప్రభుత్వానికి, రైతులకు మధ్యవర్తిగా ఉంటూ రైతుల నుండి శిస్తు వసూలు చేసి, అందులో కొంత భాగం (‘ముదరా’ / కమీషన్ లేదా నాల్గవ వంతు ‘చౌత్’) తీసుకునే ప్రధాన అధికారిని ‘పెత్తందారు’ లేదా ‘చౌదరి’ అనేవారు.

పూర్వ పద్యంలో కవులు ప్రతిపాదించిన ‘చౌదరి’ అనే అధికార పదవికి, ఈ పద్యంలోని ‘పెత్తనదారు’ అనునది పరస్పర పూరకమైన సమానార్థక రెవెన్యూ పదమని ఈ వివరణతో నిరూపితమవుతోంది.

5. కొప్పరపు కవులు కృష్ణా-గుంటూరు (కోస్తా) ప్రాంతపు కారంచేడు నేపథ్యాన్ని వర్ణించినప్పటికీ, తెలుగు నేల అంతటా ప్రాచుర్యంలో ఉన్న ‘పెత్తందారు’ అనే పదాన్ని ప్రయోగించడం ద్వారా — చౌదరయ్య గారు కేవలం పేరుకే కాక, అపారమైన వ్యవసాయ భూములు కలిగిన మోతుబరి/భూస్వామి అనీ, సర్వాధికారాలు కలిగిన పెద్ద అనీ ఏకకాలంలో వ్యక్తమవుతోంది.

6. ఈ నిఘంటు ప్రమాణాల ద్వారా జాగర్లమూడి చౌదరయ్య గారు:

గ్రామానికి, పరగణాకు శిస్తులు క్రమబద్ధీకరించే అధికారిక పెద్ద (రెవెన్యూ అధికారి),

సమస్యలను పరిష్కరించి తీర్పులు చెప్పే గ్రామ పంచాయతీ అధిపతి (సామాజిక నాయకుడు),

విస్తారమైన భూవసతి కలిగిన ఉన్నత కుటుంబీకుడు (భూస్వామి)

అని సకల కోణాలలోనూ భాషా-చారిత్రక పరంగా సుస్పష్టమవుతోంది.

7. పద్యంలో కవులు ప్రయోగించిన ఉపమానం అత్యంత ఔచిత్యవంతమైనది:

ఉపమేయం: చౌదరి కులంలో చౌదరయ్య.

ఉపమానం: అంభోనిధులలో (సముద్రాలలో) క్షీరవారాశి (పాలసముద్రం).

సమన్వయం: లవణ, ఇక్షు, సురా, సర్పి, దధి, క్షీర, శుద్ధోదకములను సప్త సముద్రాలలో క్షీరసాగరం ఒక్కటే పరమ పవిత్రమైనది, అమృతాన్ని, లక్ష్మీదేవిని లోకానికి అనుగ్రహించిన అమృత నిలయం. అలాగే కారంచేడులో ఎందరో ప్రముఖులైన చౌదరులు ఉన్నప్పటికీ, వారందరిలోకీ చౌదరయ్య శాంత గుణంతో, లోకోపకార బుద్ధితో, సంపదలతో క్షీరసాగరం వలె తేజరిల్లాడని కవులు అద్భుతంగా ఉపమించారు.

8. రఘువంశంలో రాముడు, ఉత్తరరామచరిత్రలో లవుడు పిన్నవయసులోనే అసాధారణ తేజస్సును ప్రదర్శించినట్లుగానే, చౌదరయ్య కూడా ‘ఉరుతర మతిశాలి’యై అతి చిన్న వయసులోనే గ్రామాధికారాన్ని, పరగణా బాధ్యతలను స్వీకరించి సర్వమాన్యుడైనాడని కొప్పరపు కవులు నాయకోచిత లక్షణాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. సాధ్వీ మాహాత్మ్య కావ్యం లవ కుశులకు సంబంధించిన కథ. లవుని ప్రస్తావన వ్యంగ్యంగా ఇక్కడ చేయబడింది.

9. లవుడిని చూస్తూ ఉత్తర రామ చరిత్ర నాటకములో ని రాముడు ఇలా అంటాడు. “ కౌమారేకే ౽ పి గిరివద్గురుతాం దధానః ( బాల్యమందును కొండవలె గొప్పతనమును ధరించిన వాడు  06 వ అంకము  302 వపుట ఉత్తర రామ చరిత నాటకము) ఇదే విధముగా ఈ కావ్యములో రాబోయే లవ పాత్రను చౌదరయ్య  వర్ణనలో” చిన్నతనము నాడే ఉరుతర మతిశాలి “ అని  వ్యంగ్యంగా  కొప్పరపు కవులు తెలియ చేసారు.ఇది మహా కావ్య రచనా సంవిధానము. జయహో.

స్వస్తి.

ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి మహోదయులకు ధన్యవాదపూర్వక నమస్సులు.

జైహింద్. 

అ నఘా,దేవేరి,ఉత్సుక,నిష్కారణ,దురంతక,కాటకాటక,స వచసా,కువచా,తగులు, దారుణ,నీతి దూర,సువచా,కటుతర.మృగ్య నీతి, గర్భ చరాచర వృత్తము,రచన:-వల్లభవఝల అప్పల నరసింహ మూర్తి,

జైశ్రీరామ్

అ నఘా,దేవేరి,ఉత్సుక,నిష్కారణ,దురంతక,కాటకాటక,స వచసా,కువచా,తగులు,

దారుణ,నీతి దూర,సువచా,కటుతర.మృగ్య నీతి, గర్భ చరాచర వృత్తము,

                                               రచన:-వల్లభవఝల అప్పల నరసింహ మూర్తి,

                                                                            జుత్తాడ,

చరాచర వృత్తము,

 తిరుగు రాయి జన్మిదే?తీరును లేదన?బొల్చెనే!దివి జేరు నేనాటికో?

చర మదేను చర్వితమ్!సార విహీన మెంచగా!స వచస్సు దూరంబయెన్!

కరువు కాటకంబులే!కారణ లేని ఘోషయెనే!కవచం బయెన్!పాపతన్!

దరియ నీతి పాల్పడెన్!దారుణ యత్న మొప్పగన్!దవులన్! స రీవే?హరా!

చరా చర వృత్తము,న,ర,య,స,స,జ,జ,త,గగ,గణము లుండును,

అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు,9.18.: వృ,సం:-98.77.080.

1.గర్భగత అనఘా వృత్తము,

       తిరుగు రాయి జన్మిదే!

      చర మదేను చర్వితమ్!

      కరువు కాటకంబులే!

     దరియ నీతి పాల్పడెన్!

అనఘా వృత్తము,న,ర,లగ,గణము లుండును,కార

అనుష్టుప్ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

వృ,సం:-88.

2.గర్భగత దేవేరి వృత్తము,

    దివి జేరు నే నాటికో?

    స వచస్సుదూరంబయెన్!

   కవచం బయెన్!పాపతన్!

   దవులన్!సరీవే!హరా!

దేవేరి వృత్తము,స,య,లగ,గణములుండును,

అనుష్టు ప్ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

వృ,సం:-80.

3.గర్భగత ఉత్సుక వృత్తము,

 తీరును లేదన?బొల్చెనే!

 సార విహీన మెంచగా!

 కారణ లేని ఘోషయెన్!

దారుణ యత్న మొప్పగన్!

ఉత్సుక వృత్తము,భ,భ,ర,గణము లుండును,

బృహతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

వృ,సం:-182.

4.గర్భగత నిష్కారణ వృత్తము,

తిరుగు రాయి జన్మిదే!తీరును లేదన బొల్చెనే!

చర మదేను చర్వితమ్!సార విహీన మెంచగా!

కరువు కాటకంబులే!కారణ లేని ఘోషయెన్!

దరియ నీతి పాల్పడెన్!దారుణ యత్న మొప్పగన్!

నిష్కారణ వృత్తము,న,ర,య,స,న,వ గణము లుండును,

అత్యష్టి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-63.044.

5.గర్భగత దురంతక వృత్తము,

  తీరును లేదన బొల్చెనే!తిరుగు రాయి జన్మిదే!

  సార విహీన మెంచగా!చర మదేను చర్వితమ్!

 కారణ లేని ఘోషయెన్!కరువు కాటకంబులే!

 దారుణ యత్న మొప్పగన్!దరియ నీతి పాల్పడెన్!

దురంతక వృత్తము,భ,భ,ర,న,ర,వ,గణము లుండును,

అత్యష్టి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతి,10.వ,యక్షరము,వృ,సం;-44.727.

6.గర్భగత,కాటకాటక వృత్తము,

     తీరును లేదన బొల్చెనే!దివి జేరు నే నాటికో?

     సార విహీన మెంచగా!స,వచస్సుదూరం బయెన్!

     కారణ లేని ఘోషయెన్కవచంబయెన్!పాపతన్!

     దారుణ యత్న మొప్పగన్!దవుల న్సరీవే?హరా!

కాటకాటక వృత్తము,భ,భ,ర,స,య,వ,గణము లుండును,

అత్యష్టి ఛందము నందలిది, ప్రాస నియమము కలదు,

యతి.10.వ,యక్షరము,వృ,సం:-38.583

7.గర్భగత.స,వచసా వృత్తము,

   దివి జేరు నేనాటికో?తీరును లేదన బొల్చెనే!

   స వచ స్సుదూరంబయెన్!సార విహీన మెంచగా!

  కవచం బయెన్!పాపతన్!కారణ లేని ఘోషయెన్!

 దవులన్!సరీవే!హరా!దారుణ యత్న మొప్పగన్!

స,వచసా వృత్తము,స ,య,య,స,స,వ,గణము లుండును,

అత్యష్టి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-46.668.

8.కు వచా వృత్తము,

 తిరుగు రాయి జన్మిదే?దివి జేరు నే నాటికో?

చర మదేను!చర్వితమ్!స వచస్సుదూరంబయెన్!

కరువు కాటకంబులే!కవచం బయెన్ పాపతన్!

దరియ నీతి పాల్పడెన్!దవులన్!సరీవే?హరా!

కు వచా వృత్తము,న,ర,జ,జ,త,గ,గణములుండును,

అష్టి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-19.288.

9.తగులు వృత్తము,

దివి జేరు నే నాటికో?తిరుగు రాయి జన్మిదే!

సవచ స్సుదూరంబయెన్!చర మదేను!చర్వితమ్!

కవచం బయెన్ పాపతన్!కరువు కాటకంబులే!

దవులన్!సరీవే!హరా!దరియ నీతి పాల్పడెన్!

తగులు వృత్తము,స,య,జ,స,జ,గ,గణము లుండును,

అష్టి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతి,9.వ,యక్షరము,వృ,సం:-22.348.

10.దారుణ వృత్తము,

తీరును లేదన బొల్చెనే! తిరుగు రాయి జన్మిదే?దివి జేరు నే నాటికో?

సార విహీన మెంచగా!చర మదేను చర్వితమ్!స వచస్సదూరంబయెన్!

కారణ లేని ఘోషయెన్!కరువు కాటకంబులే!కవచం బయెన్!పాపతన్!

దారుణ యత్న మొప్పగన్!దరియనీతి పాల్పడెన్!దవులన్!సరీవే?హరా!

దారుణ  వృత్తము,న,భ,ర,న,ర,జ,జ,త,గ,గణము లుండును

,అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు,10.18. వృ,సం:-25.37.095.

11.నీతి దూర వృత్తము,

తీరును లేదన బొల్చెనే!దివి జేరు నే నాటికో?తిరుగుడు రాయి జన్మిదే?

సార విహీన మెంచగా!స వచస్సుదూరంబయెన్!చర మదేను!చర్వితమ్!

కారణ లేని ఘోషయెన్!కవచం బయెన్!పాపతన్!కరువు కాటకంబులే!

దారుణ యత్న మొప్పగన్!దవులన్ స రీవే?హరా!దరియ నీతి పాల్తిపడెన్

నీతి  దూర వృత్తము,న,భ,ర,స,య,జ,స,జ,గ,గణములుండును,

అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు,10.18.వృ,సం:-1.13.41.848.

12.సు వచా వృత్తము,

 తిరుగు రాయి జన్మిదే!దివి జేరు నేనాటికో?తీరును లేదన బొల్చెనే!

 చర మదేను చర్వితమ్!స వచస్సు దూరంబయెన్!సార విహీన మెంచగా!

కరువు కాటకంబులే!కవచం బయెన్!పాపతన్!కారణ లేని ఘోషయెన్!

దరియ నీతి పాల్పడెన్!దవులన్!సరీవే?హరా!దారుణ యత్న మొప్పగన్!

సు వచా వృత్తము,న,ర,జ,జ,త,త,జ,జ,గ,గణములుండును,

అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు.9.17.వృ,సం:-1.19.46.840.

13.కటుతర వృత్తము,

దివి జేరు నేనాటికో?తిరుగు రాయి జన్మిదే!తీరును లేదన బొల్చెనే!

స వచ స్సు దూరంబయెన్!చర మదేను!చర్వితమ్!సార విహీన మెంచగా!

కవచం బయెన్!పాపతన్!కరువు కాటకంబులే!కారణ లేని ఘోషయెన్!

దవులన్!సరీవే?హరా!దరియ నీతి పాల్పడెన్!దారుణ యత్న మొప్పగన్!

కటుతర వృత్తము,స,య,జ,స,జ,త,జ,జ,గ,గణము లుండును,

అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు,9.17. వృ,సం:-1.19.60.900.

14.మృగ్య నీతి వృత్తము,

దివి జేరు నే నాటికో?తీరును లేదన బొల్చెనే?తిరుగు రాయి జన్మిదే!

స వచ స్సు దూరంబయెన్!సార విహీన మెంచగా!చర మదేను?చర్వితమ్!

కవచం బయెన్!పాపతన్!కారణ లేని ఘోషయెన్!కరువు కాటకంబులన్!

దవులన్!స రీవే?హరా!దారుణ యత్న మొప్పగన్!దరియ నీతి పాల్పడెన్

మృగ్య నీతి వృత్తము,స,య,య,స,స,జ,స,జ,గ,గణము లుండును,

అభికృతి ఛందము నందలిది,ప్రాస నియమము కలదు,

యతులు,9.18.:వృ,సం:-1.14.49.932.

జైహింద్. 

శ్రీ కొప్పరపు సోదర కవుల సాధ్వీ మాహాత్మ్యము లో 41 వ పద్య సమగ్ర వివరణ: 29. 09. 2026 .. ఆచార్య పతంజలి తాడేపల్లి.

 జైశ్రీరామ్.

శ్రీ కొప్పరపు సోదర కవులు (శ్రీ వేంకట సుబ్బరాయ కవి, శ్రీ వేంకటరమణ కవి) రచించిన  ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము( లవ కుశ కావ్యం)’ లో  41 వ పద్య సమగ్ర వివరణ: 29. 09. 2026

ఉ॥ కమ్మని మాటలం గలియుగమ్మనిపించక పల్కు పల్కు ని 

క్కమ్మనిపించు సేఁతలెసకమ్మనయమ్ము నొసంగనిచ్చజొ 

క్కమ్మగు కీర్తిఁ వెన్నెల రకమ్మయి దిక్తతి నాక్రమింప రా

 కమ్మలు గొన్న ధీరులగు కమ్మకులస్థులు గణ్యులన్నిటన్ 41

పదవిభాగము

కమ్మని మాటలన్ — కలియుగమ్ము అనిపించక — పల్కు పల్కు — నిక్కమ్ము అనిపించు —చేతలు ఎసకమ్ము — అనయమ్మును ఒసంగన్ — ఇచ్చన్ — చొక్కమ్ము అగు కీర్తి — వెన్నెల రకమ్ము అయి — దిక్ తతిన్ ఆక్రమింపన్ — ఆకమ్మలు గొన్న — ధీరులు అగు — కమ్మకులస్థులు — గణ్యులు అన్నిటన్.

అవతారిక 

ఈ పద్యంలో కమ్మకుల ప్రముఖుల నిత్య సత్యభాషణ శీలమును, కర్మనిష్ఠను, సదాచార న్యాయమును, ధవళ కీర్తిని, రణరంగంలో శత్రుజయ పత్రాలైన (ఆకమ్మలు) గెలుచుకున్న ధీరత్వాన్ని ‘కమ్మ’ శబ్ద పునరావృత్తితో కూడిన అద్భుత శబ్దాలంకార శిల్పంతో ప్రస్తుతిస్తున్నారు.

ప్రతిపదార్థం 

కమ్మని మాటలన్ = మధురమైన, హితకరమైన సంభాషణలతో; కలియుగమ్ము అనిపించక = తాము నడుచుకునే తీరులో ఇది అసత్యాలు, అధర్మాలు రాజ్యమేలే కలియుగం కాదేమో, కృతయుగమేమో అనిపించేటట్లుగా; పల్కు పల్కు = వారు పలికే ప్రతి మాటనూ; నిక్కమ్ము అనిపించు = అక్షరాలా సత్యవాక్యమే అని లోకులు విశ్వసించేటట్లుగా చేయునట్టియు; చేతలు = వారి సత్కార్యములు, శ్రమైక నడవడికలు; ఎసకమ్ము = మిక్కిలి అతిశయమును, శోభను; అనయమ్మును = ఎప్పుడూ ,; ఒసంగన్ = సమకూర్చుచుండగా; ఇచ్చన్ = వారి మనోవాంఛితముగా; చొక్కమ్ము అగు కీర్తి = స్వచ్ఛమైన నిర్మల యశస్సు; వెన్నెల రకమ్ము అయి = స్వచ్ఛమైన కౌముదీ ప్రవాహము వంటిదై; దిక్ తతిన్ = సమస్త దిశా మండలాన్ని; ఆక్రమింపన్ = వ్యాపించి ప్రకాశించగా; ఆకమ్మలు కొన్న = పూర్వం శత్రురాజుల చేత సమర్పించబడిన జయ పత్రములను (ఓటమి నొప్పుకుంటూ ఇచ్చిన తాటాకు శాసన పత్రములను) పొందినట్టి; ధీరులు అగు = పరాక్రమవంతులైన; కమ్మకులస్థులు = కమ్మ వంశీయులు; అన్నిటన్ = సకల విద్యలలోను, దాన ధర్మాలలోను, శౌర్య కార్యాలలోను; గణ్యులు = సర్వజనుల చేత అత్యంత ప్రశంసనీయులు, పరిగణింపదగినవారై యున్నారు.

తాత్పర్యము

నోరు విప్పితే మధురమైన, హితవైన మాటలాడుతూ, అసలు లోకానికి ఇది కలియుగమా అన్న సందేహం రానీయకుండా, తాము పలికే ప్రతి పల్కునూ సత్యసంధతతో నిలబెట్టుకుంటూ; చేసే ప్రతి పనీ లోకానికి నీతిని, శోభను సమకూర్చే విధంగా నడిపిస్తూ; తమ స్వచ్ఛమైన కీర్తి వెన్నెలల వలె దశదిశలా వ్యాపిస్తుండగా — పూర్వం యుద్ధాలలో శత్రువుల నుండి విజయపత్రాలను (ఆకమ్మలను) పొందిన మహా ధీరులైన ఆ కమ్మకులస్థులు సమస్త సద్గుణ సంపదల యందును లోకంలో గణనీయులై విలసిల్లుతున్నారు.

విశేషాలు 

1. కొప్పరపు సోదర కవులు ఈ పద్యంలో ‘కమ్మ’ శబ్దాన్ని  వివిధ పదాలలో కలిపి కమ్మని – గమ్మని -ని క్కమ్మని- ఎసకమ్మ -చొక్కమ్మ- రకమ్మ- రా కమ్మ- కమ్మ    అంటూ   పునరావృతం చేసిన తీరు అత్యంత చమత్కారభరితం: ఒకే పద్యంలో ఇంతటి లయబద్ధమైన శబ్ద ప్రవాహం ప్రబంధ యుగపు ప్రౌఢ కవులైన భట్టుమూర్తి, శ్రీనాథుల శబ్దాలంకార రీతులను తలపిస్తుంది.

2. కలియుగ లక్షణం అసత్యం, కపటం ("కలౌ నాస్తి సత్యమ్").

కాని కమ్మ వారు  ఆడే ప్రతి మాటా సత్యమే అయి, వీరి వద్ద కలియుగ ప్రభావం ఏమాత్రం కనిపించకుండా కృతయుగ ధర్మం వెల్లివిరుస్తోందని చెప్పడం సత్యనిష్ఠకు పరాకాష్ఠ.

3. సంస్కృతాంధ్ర కావ్య సంప్రదాయంలో (కవి సమయం) కీర్తి రంగు  ఎప్పుడూ  తెల్లనిది. దీనికి సంబంధించి ఎన్నో మనోహరమైన పూర్వకవి వర్ణనలున్నాయి. 

4. ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే చంద్రుడి వెన్నెల వలన అన్ని తిథులూ పూర్ణిమలుగా మారిపోయాయి. ఆ వెలుగుల భయంతో 'ఏకాదశి' తిథి మాత్రం నా ఇంటిని విడిచి బయటకు వెళ్లడం లేదు (అనగా ఎప్పుడూ నా ఇంట్లో ఉపవాస దారిద్ర్యమే ఉంటోంది అని ఒక యాచక కవి చమత్కారం. ఒకే దెబ్బకు రాజు కీర్తిని ఆకాశానికెత్తుతూనే, తన దారిద్ర్యాన్ని అతి సున్నితంగా, హాస్యస్ఫోరకంగా నివేదించిన అద్భుత కవితా నైపుణ్యమిది.

5. లోకమంతటా వ్యాపిస్తున్న ఈ రాజు యొక్క తెల్లని  కీర్తులకు భయపడి చీకటి అనే మసి పారిపోతూ, చంద్రునిలో మచ్చగానో లేదా శత్రువుల నల్లబడిన ముఖాలలోనో దాక్కుంటోంది. చంద్రునిలోని సహజమైన మచ్చను, శత్రువుల విషణ్ణ వదనాలను ఈ తెల్లని కీర్తికి పారిపోయిన చీకటితో సమన్వయించడం ప్రాచీన ప్రబంధ కవుల విశిష్ట శిల్పం.

6. పవిత్ర బుద్ధి గల ఓ రాజా! నీకు మరియు ఆ పరమశివునికి మధ్యగల యశస్సు తారతమ్యాన్ని మేము ఏమని చెప్పగలం? ఆ గిరీశుడు గౌరీదేవిని (తెల్లనైన దేహచ్ఛాయ గల పార్వతిని) తన సగభాగంగా మాత్రమే చేసుకున్నాడు; కానీ నీవైతే నీ తెల్లని కీర్తి ద్వారా సమస్త విశ్వాన్నీ 'గౌరవర్ణం'గా (పూర్తిగా తెల్లగా) మార్చేసావు.ఇక్కడ కవి రాజును సాక్షాత్తూ గిరీశునికంటే ఒక మెట్టు పైకి ఎక్కించాడు: "రాజా! శివుడు గౌరిని సగం మాత్రమే చేసుకుని మిగిలిన సగం నీలకంఠంతో నల్లగా ఉన్నాడు. కానీ నీవో — నీ స్వచ్ఛమైన ధవళ కీర్తి అనే వెన్నెలతో లోకాలన్నింటినీ సంపూర్ణంగా 'గౌరవర్ణం'గా (నిలువెల్లా తెల్లగా) మార్చివేశావు. కాబట్టి పరమేశ్వరునికంటే నీ యశస్సే అనంతమైనది!" అని వర్ణించడం అసాధారణమైన చమత్కారం.

7. ఓ శ్రీమంతుడైన మహారాజా! నీ తెల్లని కీర్తితో ఈ లోకమంతా ఒక్కసారిగా ధవళవర్ణమైపోయేసరికి అందరూ తమ వస్తువులను వెతుక్కోవలసి వచ్చింది: విష్ణుమూర్తి తన క్షీరసాగరాన్ని, శివుడు తన కైలాస పర్వతాన్ని, ఇంద్రుడు తెల్లని ఐరావతాన్ని, రాహువు చంద్రుడిని, బ్రహ్మదేవుడు తన వాహనమైన తెల్లహంసను కనుగొనలేక వెతుక్కుంటున్నారు! (అంతటా నీ తెల్లని కీర్తే నిండిపోయిందని మనోహరమైన ఉత్ప్రేక్ష).

క్షీరసాగరం పాలసముద్రం తెల్లగా ఉంటుంది — కానీ అంతటా కీర్తి తెల్లదనం నిండడంతో విష్ణువు తన నివాసమైన పాలకడలిని గుర్తుపట్టలేక పోయాడు.

కైలాస పర్వతం మంచు కొండ కావడం వల్ల తెల్లగా ఉంటుంది — శివుడు తన నివాసాన్ని కనుగొనలేక వెతుక్కుంటున్నాడు.

ఐరావతం తెల్లని ఏనుగు — ఇంద్రుడు దానిని గుర్తించలేక పోయాడు.

హంస ధవళ పక్షి — బ్రహ్మదేవుడు తన వాహనాన్ని వెతుకుతున్నాడు.

నల్లని రాహువు సైతం అంతటా వెన్నెలే ఉండటంతో అసలైన చంద్రుడు ఎక్కడున్నాడో తెలియక తికమకపడుతున్నాడు!

ఒక రాజు కీర్తి వ్యాప్తిని వర్ణించడానికి ఇంతకంటే కమనీయమైన, విశ్వజనీనమైన కల్పన మరొకటి ఉండదు.

8. కొప్పరపు సోదర కవులు తమ ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము’ పద్యంలో —“...నిచ్చ జొక్కమ్మగు కీర్తి వెన్నెల రకమ్మయి దిక్తతి నాక్రమింప నాకమ్మలు గొన్న ధీరులగు కమ్మకులస్థులు గణ్యులన్నిటన్.” అని ఈ 

అని వర్ణించినప్పుడు, వారి భావనాపథంలో ప్రాచీన సంస్కృత కావ్యాలలోని ఈ ‘కీర్తి-చంద్రికా-విస్తార’ సంప్రదాయమంతా నిక్షిప్తమై ఉంది. కీర్తి అనేది కేవలం మాటల్లో వినిపించేది మాత్రమే కాదు; అది ఆకాశమంతటా వెన్నెలలా పరుచుకుని, శత్రువుల ఓటమి పత్రాలను (ఆకమ్మలను) నిష్కళంకంగా వెలిగించే ఒక పవిత్ర కాంతిప్రవాహం అని కొప్పరపు కవులు ఆ ప్రాచీన కవి సమయానికి ఆధునిక కావ్యంలో పరిపూర్ణ గౌరవాన్ని సమకూర్చారు

9. కమ్మ కులనామ వ్యుత్పత్తికి సంబంధించి శాసన, చారిత్రక, భాషా పరిశోధకులు అనేక భౌగోళిక, సాంస్కృతిక సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించారు. అయితే కొప్పరపు సోదర కవులు తమ ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము’ కావ్యంలో వీటన్నింటినీ మించి, ఒక పౌరుషోపేతమైన చారిత్రక-కావ్య నిరుక్తిని (Poetic/Heroic Etymology) ఆవిష్కరించారు.

10. చరిత్రకారులు, శాసన పరిశోధకులు కమ్మ శబ్దానికి ప్రధానంగా మూడు మూలాలను గుర్తించారు:

11. ఇక్ష్వాకులు, పల్లవులు, తూర్పు చాళుక్యుల కాలపు సంస్కృత శాసనాల్లో కృష్ణా-గుండ్లకమ్మ నదుల మధ్య ప్రాంతాన్ని ‘కర్మరాష్ట్రము’) అని పేర్కొన్నారు.ప్రాకృత శాసనాల్లో ‘కర్మ’ కాస్తా ‘కమ్మ’ అయింది (ఉదాహరణకు: జగ్గయ్యపేట బౌద్ధ స్తూప శాసనంలో ‘కమ్మకరాష్ట్ర’).తరువాతి కాలపు తెలుగు శాసనాల్లో ఇది ‘కమ్మనాడు’గా రూపాంతరం చెందింది. ఈ కమ్మనాడు ప్రాంతంలో స్థిరపడి వ్యవసాయ, సైనిక రక్షణలను చేపట్టిన సముదాయం కాలక్రమేణా ‘కమ్మవారు’గా స్థిరపడ్డారని చరిత్రకారుల (చిలుకూరి వీరభద్రరావు, భండార్కర్, మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ తదితరుల) బలమైన సిద్ధాంతం.

12. అమరావతి, నాగార్జునకొండ పరిసరాల్లో బౌద్ధమతం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, బౌద్ధ ధర్మ సూత్రమైన 'కర్మ'ను ఆచరిస్తూ, భూమిని నమ్ముకుని జీవించిన వర్గాన్ని సూచించే శబ్దమనే మరొక వాదన ఉంది.

13. సంస్కృతంలో ‘కర్ణపత్రం’ (చెవి ఆభరణం) లేదా ‘పత్రం’ (ఆకు/జాబు) అనే పదాల నుండి తెలుగులోకి ‘కమ్మ’ అనే శబ్దం ప్రవేశించింది.

14. ప్రాచీన కాలంలో కాగితాలు లేనప్పుడు తాటియాకులపై గంటంతో రాసి పంపేవారు. దీనిని ‘తాళపత్రము’ లేదా ‘కమ్మ’ అనేవారు.ఒక రాజు మరొక రాజుకు పంపే హెచ్చరిక పత్రం లేదా సంధి పత్రం లేదా యుద్ధంలో ఓడిపోయిన రాజు తన సర్వస్వాన్నీ సమర్పిస్తూ రాసిచ్చే శరణాగతి పత్రాన్ని కూడా ‘కమ్మ’ అనే వ్యవహరించేవారు.కాకతీయుల, పల్నాటి వీరుల చరిత్రలలో శత్రువులు తమ ఓటమిని ఒప్పుకుంటూ రాసిచ్చే లేఖలను ‘శరణాగతి కమ్మలు’ లేదా ‘జయ పత్రములు’ అనే ప్రతీతి కలదు.

15. కొప్పరపు సోదర కవులు ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము’ నందు రచించిన రచించిన ఈ పద్యంలో ఆ కమ్మలు గొన్న ధీరులగు కమ్మకులస్థులు గణ్యులన్నిటన్."అని వ్రాసారు.ఇక్కడ కవులు "ఆ కమ్మలు గొన్న ధీరులు → కమ్మవారు" అనే రమణీయమైన నిరుక్తిని సాధించారు.

16. పూర్వం రాజుల మధ్య, సేనానుల మధ్య రణక్షోణిలో భీకర యుద్ధాలు జరిగినప్పుడు — పరాజితులైన శత్రురాజులు ప్రాణభయంతోనో, సంధి కొరకో తమ సైనిక పరాజయాన్ని అంగీకరిస్తూ, తాము సామంతత్వానికి ఒప్పుకుంటున్నట్లు శాసనపత్రాలు (కమ్మలు) రాసి విజేత పాదాల ముందుంచేవారు.

17. ‘కొనుట’ అంటే స్వీకరించడం లేదా వశపరుచుకోవడం. శత్రువులు రాసిచ్చిన అటువంటి జయపత్రాలను (ఆ కమ్మలను) యుద్ధరంగంలో నిలబడి తమ భుజబల పరాక్రమంతో సాధించి, గ్రహించిన మహా ధీరులు వీరు.

18. శాసనకారుల శుష్కమైన భౌగోళిక వ్యుత్పత్తుల కంటే (కర్మరాష్ట్రం నుండి వచ్చారనే సమాచారం కంటే), కావ్య జగత్తులో వీరరసానికి పెద్దపీట వేస్తూ — "శత్రువుల చేతిలోని ఓటమి పత్రాలను (ఆకమ్మలను) తమ బాహుబలంతో గెలుచుకున్న యోధులు కాబట్టే వీరికి ‘కమ్మవారు’ అనే వీరనామం సార్థకమైంది" అని అన్వయించడం కొప్పరపు కవుల ఆశుధారా ప్రజ్ఞకు, సమయోచిత ప్రతిభకు పరాకాష్ఠ.

19. కొప్పరపు కవుల ఈ కల్పన కేవలం గాల్లోంచి పుట్టింది కాదు; ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో కమ్మవారి చారిత్రక పాత్రకు అద్దం పడుతోంది:కాకతీయుల కాలంలో రుద్రమదేవి, ప్రతాపరుద్రుల సైన్యాలలో నాయంకరులుగా, సేనాపతులుగా అనేక యుద్ధాలలో వీరు శత్రువులను జయించి జయపత్రాలను పొందారు.విజయనగర సామ్రాజ్యంలోనూ, ఆ తర్వాత పల్నాడు, కొండవీడు, గండికోట పోరాటాలలోనూ భూమిని పండించే కర్షకులుగానే కాక, అవసరమైనప్పుడు కత్తిపట్టి రాజ్యాలను రక్షించిన సైనిక నాయకులుగా నిలిచారు.

20. కొప్పరపు సోదర కవులు రాబోయే   పద్యంలో చెప్పబోతున్న  ‘మ్లేచ్ఛ చక్రవర్తి వద్ద చౌదరి బిరుదం పొందిన వీరత్వం’ను, ఈ పద్యంలోని ‘ఆకమ్మలు గొన్న ధీరత్వం’ను ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించారు. శబ్దాలంకారంలో ‘కమ్మని మాటలు’ (శాంత గుణం) తో మొదలుపెట్టి, ‘ఆకమ్మలు గొన్న ధీరులు’ (రౌద్ర/వీర గుణం) తో ముగించి — కర్షక సంస్కారానికి, క్షాత్ర పరాక్రమానికి మధ్య గల అపూర్వ సమన్వయాన్ని ఈ చారిత్రక వ్యుత్పత్తి ద్వారా లోకోత్తరంగా చాటిచెప్పారు.

స్వస్తి.

ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి మహోదయులకు ధన్యవాదములు.

జైహింద్.