‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము( లవ కుశ కావ్యం)’ లో 50 వ పద్య సమగ్ర వివరణ... బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి.

 జైశ్రీరామ్.

శ్రీ కొప్పరపు సోదర కవులు (శ్రీ వేంకట సుబ్బరాయ కవి, శ్రీ వేంకటరమణ కవి) రచించిన  ‘సాధ్వీ మాహాత్మ్యము( లవ కుశ కావ్యం)’ లో  50 వ పద్య సమగ్ర వివరణ: 09. 10. 2026

                                                     -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

తే॥గీ॥ శిష్ట తతి కెంత సులభుఁడొ దుష్టవితతి 

కంత కఠినుండుగాఁదోఁచు నంబుజముల 

కెంత మిత్రుఁడొ కల్వల కంత శత్రుఁ

దుగ మెలంగెడు సూర్యుని పగిది నతఁడు  51

పదవిభాగము

శిష్ట తతికిన్ — ఎంత — సులభుఁడొ — దుష్ట వితతికిన్ — అంత — కఠినుండుగాన్ — తోఁచున్ — అంబుజములకున్ — ఎంత — మిత్రుఁడొ — కల్వలకున్ — అంత — శత్రుఁడుగన్ — మెలంగెడు — సూర్యుని — పగిదిన్ — అతఁడు.

అవతారిక 

కారంచేడు జాగర్లమూడి చౌదరయ్య గారి మహోన్నత వ్యక్తిత్వాన్ని, పాలకునిగా ఆయన అవలంబించిన శిష్టరక్షణ-దుష్టశిక్షణ నీతిని కవులు ఈ పద్యంలో సహజసుందరమైన దృష్టాంతంతో ఆవిష్కరిస్తున్నారు. సత్పురుషులు, ధర్మాత్ములైన వారిపట్ల ఆయన ఎంతటి దయామయుడో, దుర్మార్గులైన వారిపట్ల అంతటి ఉగ్రమూర్తిగా గోచరిస్తాడని చెబుతూ — కమలాలను వికసింపజేసే మిత్రునిగాను, అదే సమయంలో కలువలను ముడుచుకుపోయేలా చేసే శత్రువుగాను ఏకకాలంలో ప్రవర్తించే భాస్కరునితో చౌదరయ్య గారి పాలనా శైలిని పోల్చిన ఘట్టమిది.

ప్రతిపదార్థం 

అతఁడు = ఆ జాగర్లమూడి చౌదరయ్య; శిష్ట తతికిన్ = సజ్జనులు, ధర్మపరులైన ప్రజల సమూహానికి; ఎంత సులభుఁడొ = ఎంతగా అందుబాటులో ఉండే దయాశీలుడో, ఎంత సౌమ్యుడో; దుష్ట వితతికిన్ = దుష్టులు, అధర్మపరులైన వారి గుంపునకు; అంత కఠినుండుగాన్ తోఁచున్ = అంతటి తీవ్రమైన శిక్షకుడిగా, భయంకరుడైన శాసకుడిగా కనిపిస్తాడు; అంబుజములకున్ = తామరపువ్వులకు; ఎంత మిత్రుఁడొ = వికసింపజేస్తూ ఎంతటి ప్రాణమిత్రుడో; కల్వలకున్ = తెల్లకలువలకు (రాత్రివేళ వికసించే కుముదములకు); అంత శత్రుఁడుగన్ = ముకుళించుకుపోయేలా చేస్తూ అంతటి విరోధిగా; మెలంగెడు = లోకంలో ప్రవర్తించేటటువంటి; సూర్యుని పగిదిన్ = ప్రత్యక్ష దైవమైన సూర్యభగవానుని వలె ఒప్పారెను.

తాత్పర్యము

చౌదరయ్య గారు ధర్మనిష్ఠులైన సజ్జనులకు ఎంతటి ప్రేమపాత్రుడో, ఎంత సులభంగా అనుగ్రహించేవాడో; సమాజకంటకులైన దుష్టులకు అంతటి కఠినమైన శిక్షకుడిగా గోచరించేవాడు. పగటివేళ తామరలకు ప్రాణమిత్రుడై వాటిని వికసింపజేస్తూ, అదే సమయంలో కలువలకు బద్ధశత్రువై వాటిని ముడుచుకుపోయేలా చేసే సూర్యభగవానుని తీరులోనే ఆయన వ్యక్తిత్వం ప్రకాశించింది.

విశేషాలు 

1. ప్రాచీన కావ్యాలలో ఉత్తమ ప్రభువులకు వర్తించే సహజ లక్షణం "శిష్టరక్షణ - దుష్టశిక్షణ". ఇక్కడ కవులు చౌదరయ్య గారి ఉభయ పార్శ్వాలను నిరూపించడానికి సూర్యుని ప్రభావాన్ని ఉపమానంగా స్వీకరించారు:

సూర్యుడు ↔️ చౌదరయ్య (ఉపమాన - ఉపమేయములు)

తామరలు (అంబుజములు) ↔️ శిష్టతతి (సజ్జనులు)

కలువలు ↔️ దుష్టవితతి (దుర్మార్గులు)

సూర్యకిరణాలు తాకగానే పద్మాలు హర్షంతో వికసిస్తాయి; సూర్యకాంతి పడగానే కలువలు తమ శోభను కోల్పోయి ముడుచుకుపోతాయి. అలాగే చౌదరయ్య గారి సాన్నిధ్యం ధర్మాత్ములకు వికాసాన్నిస్తే, దుష్టులకు భయకంపితమైన ముగింపునిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా ఆయన వ్యక్తిత్వ సమతుల్యతను అత్యుత్తమంగా చిత్రించారు.

2. కాళిదాసు రఘువంశంలో దిలీప మహారాజును వర్ణిస్తూ:

"భీమకాన్తైర్నృపగుణైః స బభూవోపజీవినామ్ |

అధృష్యశ్చాభిగమ్యశ్చ యాదోరత్నైరివార్ణవః ॥" (రఘువంశం 1-16)

(రత్నాలతో సముద్రం సమీపించదగినట్లుగాను, మొసళ్లతో భయంకరంగాను ఉన్నట్లే — దిలీపుడు సజ్జనులకు సులభుడిగా, దుష్టులకు దుర్భేద్యుడిగా ఉండేవాడు).

3. భవభూతి ఉత్తరరామచరితంలోని సుప్రసిద్ధ వాక్యం:

"వజ్రాదపి కఠోరాణి మృదూని కుసుమాదపి |

లోకోత్తరాణాం చేతాంసి కో హి విజ్ఞాతుమర్హతి ॥"

(మహాపురుషుల హృదయాలు పూలకంటే మెత్తనైనవి, వజ్రం కంటే కఠినమైనవి).

4. కొప్పరపు సోదర కవులు ఈ ప్రాచీన సంస్కృత రాజనీతి ఆదర్శాన్ని అచ్చతెలుగులో "సూర్యుడు - పద్మములు - కలువలు" అనే సుప్రసిద్ధ కవిసమయ రూపకంతో రమణీయంగా గీతిపద్యంలో తీర్చిదిద్దారు.

5. ‘మిత్ర’ శబ్ద శ్లేష సౌందర్యం:

సంస్కృతంలో ‘మిత్రః’ అనగా స్నేహితుడు, అలాగే ద్వాదశాదిత్యులలో ఒకడైన ‘సూర్యుడు’ అని అర్థం. తామరలకు సూర్యుడు మిత్రుడైనట్లే, శిష్టులకు చౌదరయ్య గారు మిత్రుడై నిలిచారని చెప్పడంలో సూక్ష్మమైన శబ్ద చమత్కారం ద్యోతకమవుతోంది.

6. నాయకత్వ లక్షణం:

అధికారం చేతిలో ఉన్నప్పుడు అందరిపట్ల ఉదాసీనంగా ఉండటం గానీ, కేవలం కఠినంగా మాత్రమే ఉండటం గానీ పాలకుని లక్షణం కాదు. అర్హతను బట్టి, గుణాన్ని బట్టి ప్రవర్తించడమే రాజధర్మం. చౌదరయ్య గారు ఒకే సమయంలో వెన్న వంటి మనస్సుతో, వజ్రం వంటి శాసనంతో సమాజాన్ని నడిపించిన ఆదర్శ నాయకుడని ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

స్వస్తి.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి పతంజలి మహోదయులకు ధన్యవాదములు.

జైహింద్.

Print this post